Henryk I przez lata przygotowywał możnych na to, że po jego śmierci angielski tron obejmie córka. Złożone przysięgi nie wystarczyły. Gdy król zmarł w 1135 roku, jego siostrzeniec Stefan z Blois błyskawicznie przejął koronę. Spór o sukcesję przerodził się w długą wojnę, podczas której władca trafił do niewoli, Matylda znalazła się o krok od koronacji, a znaczna część rzeczywistej władzy przeszła w ręce lokalnych baronów.
Katastrofa „Białego Statku” zmieniła przyszłość dynastii
Henryk I, najmłodszy syn Wilhelma Zdobywcy, miał prawowitego następcę. Wilhelm Adelin był przygotowywany do objęcia angielskiego tronu i przejęcia rodzinnych posiadłości w Normandii. Plany sukcesyjne załamały się 25 listopada 1120 roku, gdy u wybrzeży Normandii zatonął „Biały Statek”. Wśród ofiar znalazł się królewski syn.
Władca miał liczne dzieci pozamałżeńskie, ale żadne z nich nie mogło bez większych kontrowersji wystąpić jako dziedzic korony. Jedynym żyjącym dzieckiem Henryka z legalnego małżeństwa pozostała Matylda. Była wdową po cesarzu Henryku V i mimo powrotu do Normandii nadal posługiwała się tytułem cesarzowej.
Śmierć Wilhelma Adelina stworzyła problem, którego nie można było rozwiązać według jednej, powszechnie uznawanej reguły. W XII-wiecznej Anglii nie istniało jeszcze precyzyjne prawo wskazujące, kto powinien przejąć tron w każdej możliwej sytuacji. Liczyły się pochodzenie, poparcie najważniejszych możnych, kontrola nad królewskim skarbcem oraz koronacja.
Henryk próbował zapobiec walce po swojej śmierci. Na przełomie 1126 i 1127 roku zobowiązał baronów oraz wpływowych duchownych Anglii i Normandii do uznania Matyldy za dziedziczkę. Przysięgę ponowiono w 1131 roku. Podobne próby uporządkowania następstwa tronu nie zawsze przynosiły oczekiwane skutki. W Polsce podział państwa przygotowany przez Bolesława Krzywoustego również miał zabezpieczyć przyszłość dynastii, a w praktyce rozpoczął długi okres sporów między jej przedstawicielami.
Małżeństwo Matyldy budziło opór w Normandii
Po śmierci cesarza Henryka V Matylda wróciła na dwór ojca. W 1128 roku poślubiła Godfryda V, hrabiego Andegawenii. Związek miał znaczenie polityczne: pozwalał Henrykowi I ustabilizować sytuację przy południowej granicy Normandii. Jednocześnie wywoływał niechęć części normandzkich baronów.
Normandia i Andegawenia przez lata pozostawały rywalami. Możni obawiali się, że wraz z objęciem tronu przez Matyldę znajdą się pod wpływem jej męża i jego otoczenia. Samo małżeństwo także początkowo nie układało się dobrze, a cesarzowa przez pewien czas pozostawała z dala od Godfryda.
Jej przeciwnicy wykorzystywali również fakt, że Anglia nie miała dotąd kobiety sprawującej samodzielnie najwyższą władzę. Nie oznaczało to, że Matylda była prawnie wykluczona z dziedziczenia. Brakowało jednak precedensu, który wzmacniałby jej pozycję. Dopiero kilka stuleci później Jadwiga Andegaweńska została koronowana w Polsce jako król, co miało podkreślać, że przysługuje jej pełnia władzy monarszej.
Stefan zdobył koronę, zanim rywalka zdążyła działać
Henryk I zmarł 1 grudnia 1135 roku w Normandii. Matylda przebywała wówczas na kontynencie i nie była przygotowana do natychmiastowego przejęcia władzy w Anglii. Sytuację wykorzystał Stefan z Blois, syn Adeli, córki Wilhelma Zdobywcy. Był więc siostrzeńcem zmarłego króla i członkiem dynastii normańskiej.
Stefan wcześniej przysięgał uznać prawa Matyldy, lecz po śmierci Henryka działał szybko. Przeprawił się do Anglii, zapewnił sobie poparcie Londynu, części baronów i wpływowych duchownych. Pomagał mu brat, Henryk z Blois, biskup Winchesteru. 22 grudnia 1135 roku Stefan został koronowany w opactwie westminsterskim.
Obrzęd miał znaczenie wykraczające poza religijną ceremonię. Koronacja przedstawiała wybranego kandydata jako prawowitego i namaszczonego monarchę. Stefan nie był już jednym z kilku krewnych zgłaszających pretensje do tronu, lecz urzędującym królem. Polityczną rolę podobnych uroczystości pokazuje również historia koronacji królów Polski, podczas których rytuał potwierdzał prawa władcy i budował jego publiczny autorytet.
Pierwsze lata panowania nie przyniosły Stefanowi spokoju. W północnej Anglii interweniował król Szkocji Dawid I, wuj Matyldy. Na kontynencie Godfryd Andegaweński walczył o Normandię, a w Anglii rosło niezadowolenie części możnych. Szczególnie groźne okazało się przejście na stronę cesarzowej Roberta, hrabiego Gloucester, nieślubnego syna Henryka I i jednego z najpotężniejszych baronów królestwa.
Przybycie Matyldy rozpoczęło otwartą walkę
Matylda wylądowała w Anglii jesienią 1139 roku. Od tego momentu spór dynastyczny wszedł w fazę regularnej wojny domowej. Jej stronnictwo zdobyło silne oparcie na południowym zachodzie kraju, zwłaszcza w Bristolu i Gloucester. Stefan zachowywał kontrolę nad Londynem oraz znaczną częścią wschodniej i środkowej Anglii.
Konflikt nie polegał na nieustannych starciach dwóch wielkich armii. Jego codziennością były oblężenia zamków, krótkie wyprawy wojskowe, niszczenie zaplecza przeciwnika oraz negocjacje z możnymi. Twierdze pozwalały kontrolować drogi i okoliczne ziemie, dlatego nawet lokalny baron mógł przez długi czas stawiać opór silniejszemu przeciwnikowi.
Obie strony musiały nieustannie zabiegać o lojalność elit. Sojusze bywały nietrwałe, a baronowie zmieniali obóz, gdy uznawali, że dotychczasowy władca nie jest w stanie ochronić ich interesów. Wojna o tron stawała się zarazem okazją do rozstrzygania prywatnych sporów, powiększania posiadłości i uniezależniania się od władzy centralnej.
Pod Lincoln król trafił do niewoli
Przełom nastąpił 2 lutego 1141 roku. Pod Lincoln wojska dowodzone przez Roberta z Gloucester i Ranulfa, hrabiego Chester, pokonały armię królewską. Stefan walczył na polu bitwy, lecz został otoczony i pojmany. Następnie przewieziono go do zamku w Bristolu.
Matylda znalazła się wówczas najbliżej zdobycia korony. Wiosną 1141 roku w Winchesterze przyjęła tytuł „pani Anglików”, czyli domina Anglorum. W oczekiwaniu na koronację występowała jako władczyni i wykonywała uprawnienia królewskie. Nie była jednak formalnie koronowaną królową Anglii.
Do ostatecznego zwycięstwa potrzebowała poparcia Londynu. W stolicy napotkała jednak silny sprzeciw. Mieszkańcy, przychylni Stefanowi i obawiający się nowych obciążeń, wystąpili przeciwko niej. Matylda musiała opuścić miasto, zanim doszło do koronacji.
Dawni kronikarze chętnie tłumaczyli jej niepowodzenie pychą i surowym charakterem. Takie oceny wymagają ostrożności. Średniowieczni autorzy inaczej przedstawiali kobiety podejmujące próbę samodzielnego sprawowania władzy niż mężczyzn działających w podobny sposób. O wyniku zdecydowały przede wszystkim interesy londyńczyków, podziały wśród duchowieństwa i sprawna mobilizacja stronnictwa Stefana.
Dużą rolę odegrała jego żona, również nosząca imię Matylda. Królowa Matylda z Boulogne organizowała wojska i zabiegała o poparcie dla uwięzionego męża. Jesienią 1141 roku podczas walk w rejonie Winchesteru do niewoli dostał się Robert z Gloucester. Ponieważ był głównym dowódcą cesarzowej, obie strony zdecydowały się na wymianę jeńców. Stefan odzyskał wolność i ponownie objął władzę.
Ucieczka z Oksfordu nie zakończyła konfliktu
Po wydarzeniach z 1141 roku żadna ze stron nie potrafiła osiągnąć trwałej przewagi. Stefan pozostawał królem, ale nie zdołał zniszczyć obozu przeciwniczki. Matylda kontrolowała część kraju, lecz nie miała wystarczających sił, aby ponownie zagrozić Londynowi i doprowadzić do koronacji.
Pod koniec 1142 roku cesarzowa została oblężona w zamku w Oksfordzie. Stefan liczył, że odetnie ją od pomocy i zakończy wojnę przez pojmanie najważniejszej rywalki. Matylda zdołała jednak nocą wydostać się z twierdzy i dotrzeć do bezpiecznego miejsca. Późniejsze przekazy wzbogaciły tę historię o śnieg, biały strój i przejście przez zamarzniętą rzekę, lecz szczegóły ucieczki nie są jednakowo przedstawiane we wszystkich źródłach.
Wojna stopniowo traciła intensywność, ale jej skutki pozostawały widoczne. Okres ten przeszedł do historii jako Anarchia. Nazwa może sugerować całkowity rozpad państwa, choć sytuacja różniła się w zależności od regionu. Część królewskiej administracji nadal funkcjonowała, a nie wszystkie obszary Anglii zostały równie mocno dotknięte walkami.
Najtrudniejsza sytuacja panowała tam, gdzie długo utrzymywały się przeciwne garnizony i dochodziło do oblężeń. Przemarsze żołnierzy, grabieże, wymuszanie danin oraz prywatne wojny baronów obciążały mieszkańców i osłabiały królewskie sądownictwo. Stefan zachował tytuł, lecz nie odbudował w pełni pozycji, jaką przed kryzysem dysponował Henryk I.
Matylda przekazała sprawę synowi
W drugiej połowie lat 40. XII wieku ciężar walki zaczął przejmować najstarszy syn Matyldy i Godfryda, Henryk. Jego pozycję wzmacniały sukcesy ojca, który stopniowo opanował Normandię. Po śmierci Roberta z Gloucester w 1147 roku cesarzowa straciła najważniejszego dowódcę. Rok później opuściła Anglię i osiadła na kontynencie.
Nie oznaczało to rezygnacji z roszczeń dynastii. Matylda nadal doradzała synowi i wspierała jego starania o angielską koronę. Henryk został księciem Normandii, a w 1152 roku poślubił Eleonorę Akwitańską. Dzięki temu połączył rozległe posiadłości należące do obojga małżonków i stał się jednym z najpotężniejszych książąt zachodniej Europy.
W 1153 roku ponownie wkroczył do Anglii. Obie strony były już zmęczone przeciągającym się konfliktem, a wielu baronów nie zamierzało ryzykować kolejnej wielkiej bitwy. Dodatkowym ciosem dla Stefana była śmierć jego najstarszego syna Eustachego, którego król chciał uczynić następcą.
Podczas negocjacji rozpoczętych po konfrontacji pod Wallingford uzgodniono kompromis, który następnie formalnie potwierdzono w Winchesterze. Stefan zachował koronę do końca życia, ale uznał Henryka za swojego następcę. Żyjący syn Stefana, Wilhelm z Boulogne, złożył hołd Henrykowi i zachował posiadłości potwierdzone w porozumieniu. Ustalona sukcesja pomijała go jednak na rzecz syna Matyldy.
Stefan zmarł 25 października 1154 roku. Henryk objął tron bez kolejnej wojny i 19 grudnia został koronowany jako Henryk II. Jego panowanie rozpoczęło rządy dynastii określanej później mianem Plantagenetów.
Matylda nigdy nie otrzymała angielskiej korony. Przez kilka miesięcy 1141 roku sprawowała władzę i była przygotowywana do koronacji, lecz nie zdołała utrzymać poparcia niezbędnego do trwałego przejęcia tronu. Ostatecznie osiągnęła jednak najważniejszy cel dynastyczny: jej syn, a zarazem wnuk Henryka I, został uznany za prawowitego następcę Stefana.
Król utrzymał koronę aż do śmierci, ale nie przekazał jej własnemu potomkowi. Matylda przegrała walkę o osobiste panowanie, lecz wygrała sukcesję swojej linii. Dopiero kompromis, a nie decydująca bitwa, zakończył spór, który przez kilkanaście lat dzielił angielskie królestwo.