Iguanodon od A do Z. Jak belgijska kopalnia zmieniła wygląd znanego dinozaura

Na XIX-wiecznych ilustracjach przypominał ogromną jaszczurkę z rogiem na nosie. Później ustawiano jego szkielet pionowo, w pozie podobnej do kangura. Obie rekonstrukcje okazały się błędne. Iguanodon był jednym z pierwszych dinozaurów poznanych przez naukę, ale ustalenie jego rzeczywistego wyglądu zajęło paleontologom dziesięciolecia. Najwięcej zmieniło odkrycie w belgijskiej kopalni węgla, gdzie pod ziemią zachowało się około trzydziestu szkieletów tych roślinożerców.

Róg na nosie trafił nawet na słynne londyńskie rzeźby

W połowie XIX wieku londyński Crystal Palace Park wzbogacił się o wielkie modele prehistorycznych zwierząt. Wśród nich znalazł się iguanodon przedstawiony jako masywny, czworonożny gad z charakterystycznym rogiem wyrastającym z nosa.

Rekonstrukcja powstała na podstawie niekompletnych skamieniałości. Jedną z odnalezionych kości uznano za element uzbrojenia głowy, częściowo kierując się wyglądem współczesnych legwanów. Dopiero odkrycia z drugiej połowy XIX wieku wykazały, że domniemany róg znajdował się w zupełnie innym miejscu.

Był to kolec wyrastający z kciuka przedniej kończyny. Iguanodon miał po jednym takim wyrostku na każdej dłoni. Kościany rdzeń za życia prawdopodobnie pokrywała ostra osłona rogowa. Nie ustalono dokładnej funkcji kolców. Mogły służyć do obrony przed drapieżnikami, ale rozważano również ich wykorzystanie podczas pobierania roślinności.

Wszystko zaczęło się od zębów znalezionych w Anglii

Pierwsze skamieniałości przypisywane iguanodonowi odkryto w 1822 roku w hrabstwie Sussex. Były to zęby znacznie większe od uzębienia znanych wówczas jaszczurek, ale przypominające je kształtem. Ich badaniem zajął się Gideon Algernon Mantell, angielski lekarz zainteresowany geologią i skamieniałościami. W 1825 roku nadał nowemu zwierzęciu nazwę Iguanodon, oznaczającą „ząb legwana”.

Odkrycie pomogło wykazać, że w odległej przeszłości istniały ogromne gady żywiące się roślinami. W 1842 roku Richard Owen zaliczył iguanodona, megalozaura i hileozaura do nowo ustanowionej grupy Dinosauria. Nie znano jeszcze wówczas kompletnego szkieletu iguanodona. Jego sylwetkę odtwarzano przez porównywanie pojedynczych kości ze szkieletami współczesnych zwierząt, co prowadziło do licznych pomyłek.

Górnicy szukali węgla, a znaleźli szkielety dinozaurów

Pod koniec marca 1878 roku górnicy pracujący w kopalni Sainte-Barbe w belgijskim Bernissart natrafili na zagłębienie wypełnione gliną. Znajdowali się 322 metry pod powierzchnią ziemi.

Wśród wydobywanego materiału zauważyli błyszczące fragmenty przypominające złoto. Były to jednak kości dinozaurów pokryte pirytem, minerałem zawierającym żelazo i siarkę. Odkryciem zainteresowało się belgijskie muzeum historii naturalnej. W kolejnych latach wydobyto około trzydziestu stosunkowo kompletnych szkieletów, przede wszystkim przedstawicieli gatunku Iguanodon bernissartensis.

Skamieniałości dzielono na bloki zabezpieczane gipsem. Niemal sześćset takich fragmentów przetransportowano do Brukseli, gdzie rozpoczęto wieloletnie przygotowywanie szkieletów do ekspozycji. W 1883 roku publiczności zaprezentowano pierwszy zrekonstruowany okaz. Kolekcja z Bernissart do dziś należy do najważniejszych zespołów skamieniałości dinozaurów na świecie.

Iguanodon prawdopodobnie poruszał się wyłącznie na czterech kończynach

Belgijskie szkielety początkowo ustawiono niemal pionowo, z ogonem opuszczonym ku ziemi. Przez wiele lat właśnie taka sylwetka dominowała w muzeach i podręcznikach. W 1980 roku David Norman opublikował szczegółowe badanie anatomii iguanodona, które pomogło zmienić wcześniejsze rekonstrukcje. Kręgosłup podczas przemieszczania się zwierzęcia był ułożony bardziej poziomo, a ogon nie powinien pełnić funkcji podpory.

Przez lata przyjmowano, że iguanodon poruszał się głównie na czterech kończynach, ale potrafił również chodzić na dwóch tylnych nogach. Badanie opublikowane w 2026 roku przez Jordana Gôneta, Ronana Allaina i Alexandrę Houssaye podważyło tę interpretację. Dziewięć z jedenastu analizowanych cech budowy kończyn wskazywało na czworonożny sposób poruszania się. Na tej podstawie naukowcy uznali, że Iguanodon bernissartensis prawdopodobnie stale chodził na czterech kończynach. Zaznaczyli jednak, że wniosek zależy częściowo od interpretacji sposobu poruszania się innych ornitopodów.

Dorosłe osobniki osiągały około dziesięciu metrów długości i masę kilku ton. Ich dłonie były wyjątkowo wyspecjalizowane. Trzy środkowe palce pomagały podtrzymywać ciężar ciała, piąty pozostawał bardziej ruchomy, a pierwszy tworzył charakterystyczny kolec. Dawne szkielety w Brukseli nadal stoją w historycznej, pionowej pozycji. Są zbyt delikatne, aby bezpiecznie przebudować ich konstrukcję.

Zęby służyły do rozdrabniania roślin

Iguanodon miał dziób, którym mógł odrywać fragmenty roślinności, oraz zęby policzkowe przystosowane do jej rozdrabniania. Dokładny skład jego diety pozostaje nieznany. Badania pyłków i zarodników roślin z wczesnokredowych osadów w Hiszpanii sugerują jednak, że ważnym źródłem pożywienia Iguanodon bernissartensis mogły być paprocie oraz rośliny iglaste.

Skamieniałości z Bernissart pochodzą ze środowiska związanego z dawnymi zbiornikami słodkowodnymi. Odkryto tam również szczątki ryb, żółwi, krokodylomorfów oraz roślin, w tym paproci i drzew iglastych.

Nie wyjaśniono ostatecznie, dlaczego tak wiele iguanodonów zginęło w tym miejscu. Skamieniałości występują w czterech warstwach, co wskazuje na kilka odrębnych epizodów nagromadzenia szczątków. Wśród rozważanych przyczyn śmierci zwierząt znajdują się utonięcie w bagnistym zagłębieniu oraz zatrucie siarkowodorem uwalniającym się z osadów.

Nie wszystkie dawne iguanodony pozostały iguanodonami

Przez dziesięciolecia nazwą Iguanodon obejmowano liczne skamieniałości odkrywane w różnych częściach świata. Późniejsze porównania wykazały, że nie wszystkie należały do tego samego rodzaju. Przykładem jest Mantellisaurus atherfieldensis, przez wiele lat klasyfikowany jako gatunek iguanodona. Różnił się jednak budową i proporcjami kończyn, co uzasadniło wyodrębnienie go jako osobnego rodzaju.

Podobne zmiany klasyfikacyjne zdarzały się również u innych dinozaurów. Znanym przykładem jest brontozaur, któremu po ponad stu latach przywrócono odrębną nazwę. Iguanodonty stanowiły rozległą grupę roślinożernych dinozaurów, do której należał również odkryty w Chinach haolong. Z tej części drzewa ewolucyjnego dinozaurów wywodziły się także późniejsze dinozaury kaczodziobe, wśród których znajdował się gongshuilong.

Dzięki skamieniałościom z Bernissart paleontolodzy mogli po raz pierwszy dokładnie poznać budowę dużego iguanodonta. Rzeźby z rogiem na nosie pozostały natomiast świadectwem epoki, w której wygląd dinozaurów dopiero zaczynano odtwarzać.

Źródła

1. Norman D.B. (1980), On the ornithischian dinosaur Iguanodon bernissartensis from the Lower Cretaceous of Bernissart (Belgium), „Mémoires de l’Institut Royal des Sciences Naturelles de Belgique”, nr 178.
2. Osterloff E., Iguanodon: the teeth that led to a dinosaur discovery, Natural History Museum, London, opracowanie dotyczące odkrycia iguanodona, pierwszych rekonstrukcji i budowy dłoni.
3. Osterloff E., The search for the real Iguanodon, Natural History Museum, London, opracowanie dotyczące historii klasyfikacji iguanodontów i wyodrębnienia rodzaju Mantellisaurus.
4. Institute of Natural Sciences, Belgium (2024), New and richly illustrated book about the Bernissart Iguanodons, opracowanie muzealne z 22 kwietnia 2024 roku dotyczące odkrycia szkieletów, środowiska Bernissart oraz hipotez wyjaśniających śmierć dinozaurów.
5. Rodríguez-Barreiro I., Santos A.A., Villanueva-Amadoz U. i in. (2024), Palynological reconstruction of the habitat and diet of Iguanodon bernissartensis in the Lower Cretaceous Morella Formation, NE Iberian Peninsula, „Cretaceous Research”, t. 156, artykuł 105804. DOI: 10.1016/j.cretres.2023.105804.
6. Gônet J., Allain R., Houssaye A. (2026), Locomotor reassessment of Iguanodon, Ouranosaurus and Lurdusaurus (Dinosauria, Ornithopoda) using osteological correlates, „Fossil Record”, t. 29, nr 1, s. 71–86. DOI: 10.3897/fr.29.173614.