W drobnoziarnistych osadach dawnych jezior północno-wschodnich Chin zachowały się szkielety niewielkiego ptaka, którego wygląd przez lata sprawiał paleontologom trudności. Miał długi pysk, mocne zęby skupione blisko jego końca i skrzydła przystosowane do aktywnego lotu. Naukowcy próbowali ustalić, czym się żywił, porównując jego anatomię ze współczesnymi zwierzętami. Dopiero wyjątkowo zachowane skamieniałości dostarczyły bezpośrednich informacji o jego pożywieniu. W październiku 2026 roku opublikowano również badania, które pozwoliły dokładniej odtworzyć skrzydła longipteryksa i ujawniły kolejną zagadkę dotyczącą jego upierzenia.
Nowe skamieniałości ujawniły wygląd skrzydeł
W badaniu opublikowanym 7 października 2026 roku w czasopiśmie „Journal of Paleontology” paleontolodzy przedstawili dwa nowe okazy Longipteryx chaoyangensis. Wyróżniały się dobrze zachowanymi śladami piór pokrywających ciało i skrzydła, które wcześniej znano znacznie słabiej.
Analiza wykazała, że najdłuższe lotki pierwszorzędowe, znajdujące się w zewnętrznej części skrzydła, były niemal dwukrotnie dłuższe od lotek drugorzędowych położonych bliżej tułowia. Takie proporcje pozwoliły lepiej oszacować kształt skrzydeł zwierzęcia.
Według badaczy longipteryks miał prawdopodobnie skrzydła o profilu pośrednim między szerokimi skrzydłami części innych wczesnych ptaków a bardziej wydłużonymi formami znanymi z pokrewnych linii ewolucyjnych.
Porównania ze współczesnymi ptakami sugerują, że longipteryks mógł wykorzystywać aktywny lot, być może przeplatany krótkimi fazami ślizgowymi. Niektóre cechy jego kości i piór wskazują jednak na odmienne przystosowania, dlatego badacze nie wykluczają sposobu lotu niemającego dokładnego odpowiednika wśród dzisiejszych ptaków.
Ogon bez sterówek? Niezwykły wniosek z 2026 roku
Jeszcze większe zainteresowanie wzbudziła tylna część ciała zwierzęcia. U wielu wczesnych ptaków, w tym przedstawicieli enantiornitów, występowała para długich, ozdobnych piór ogonowych. Mogły one odgrywać rolę podczas zachowań godowych i komunikacji między osobnikami. W przypadku longipteryksa naukowcy nie odnaleźli podobnych struktur. Co istotne, brak śladów sterówek dotyczy również okazów, w których zachowały się pióra tułowia i skrzydeł.
Autorzy badania przeanalizowali informacje o 19 znanych okazach tego rodzaju. Na tej podstawie zaproponowali, że longipteryks mógł w ogóle nie posiadać typowych sterówek ogonowych, niezależnie od płci. Byłaby to niezwykła cecha, ponieważ u współczesnych ptaków sterówki pomagają w utrzymywaniu kontroli nad lotem, hamowaniu i zmianie kierunku. Ich brak nie musi jednak uniemożliwiać latania.
Naukowcy zaznaczają, że nieobecność śladów w skamieniałościach nie jest bezpośrednią obserwacją wyglądu żywego zwierzęcia. Duża liczba okazów oraz dobre zachowanie innych piór czynią jednak taką interpretację prawdopodobną.
Longipteryks żył w świecie jezior i lasów
Longipteryx chaoyangensis zamieszkiwał tereny dzisiejszej prowincji Liaoning w północno-wschodnich Chinach we wczesnej kredzie. Najlepiej znane skamieniałości tego gatunku pochodzą z formacji Jiufotang, której wiek określa się na około 121 milionów lat.
Znaleziska przypisywane longipteryksowi odkryto również w starszych osadach formacji Yixian. Oznacza to, że jego historia mogła obejmować dłuższy okres, niż początkowo przypuszczano. Krajobraz tamtej części Azji tworzyły jeziora, rzeki i obszary leśne. Rosły tam paprocie, miłorzęby oraz różne drzewa iglaste. Wśród zwierząt występowały owady, niewielkie ssaki, pterozaury i liczne opierzone dinozaury.
Region Liaoning jest szczególnie ważny dla paleontologii ze względu na wyjątkowe warunki zachowania skamieniałości. Drobnoziarniste osady pozwoliły przetrwać delikatnym strukturom, takim jak pióra, a niekiedy nawet pozostałościom pokarmu.
To ogromna różnica w porównaniu z wieloma innymi stanowiskami, na których odnajduje się tylko pojedyncze kości lub odciski stóp. Podobne ograniczenia dotyczą dinozaurów żyjących na terenach dzisiejszej Polski, których obecność dokumentują przede wszystkim kopalne tropy.
Pierwszy opis naukowy pojawił się w 2001 roku
Longipteryks został opisany przez Fuchenga Zhanga, Zhonghe Zhou, Lianhaia Hou i Ganga Gu. W 2001 roku badacze przedstawili nowy rodzaj i gatunek, nadając mu nazwę Longipteryx chaoyangensis.
Nazwa rodzajowa nawiązuje do wydłużonych skrzydeł, natomiast epitet gatunkowy pochodzi od miasta Chaoyang, w którego okolicach odkryto skamieniałości. Już pierwszy opis wskazywał na nietypowe proporcje zwierzęcia. Longipteryks miał wydłużony pysk, stosunkowo długie skrzydła i krótkie kończyny tylne. Budowa jego klatki piersiowej sugerowała rozwinięte przystosowania do aktywnego lotu.
Najbardziej zagadkowe okazały się jednak zęby. W przeciwieństwie do wielu innych wczesnych ptaków nie występowały na znacznej długości szczęk. Były skupione przede wszystkim blisko końca pyska. Taki układ utrudniał ustalenie sposobu odżywiania. Początkowo badacze uznali, że zwierzę mogło zdobywać pokarm podobnie do współczesnych zimorodków, chwytając niewielkie organizmy wodne.
Niewielkie ciało i wyjątkowo mocne zęby
Longipteryks był małym ptakiem, rozmiarami znacznie bliższym współczesnym niewielkim gatunkom niż późniejszym olbrzymom latającym. Dokładna masa zwierzęcia pozostaje przedmiotem szacunków, a jego wyglądu nie należy odtwarzać wyłącznie na podstawie proporcji dzisiejszych ptaków. Najbardziej charakterystyczną częścią czaszki był długi, wąski pysk, którego zakończenie wyposażone było w stosunkowo duże, zakrzywione zęby. Ich budowa wyraźnie różniła się od drobniejszego uzębienia wielu innych ptaków mezozoicznych.
W 2015 roku opisano kolejny okaz longipteryksa, pochodzący ze starszej formacji Yixian. Na niektórych zębach rozpoznano drobne karbowania ich krawędzi, wcześniej nieudokumentowane u ptaków.
Późniejsze badania wykazały również, że szkliwo zębów było wyjątkowo grube. Jego warstwa mogła osiągać około 50 mikrometrów, co stanowiło znaczną wartość jak na tak niewielkie zwierzę. Mocna budowa uzębienia sugerowała przystosowanie do znoszenia dużych obciążeń. Przez lata paleontolodzy próbowali więc ustalić, jakie zwierzęta mógł chwytać lub rozrywać longipteryks.
Od ryb do owadów – naukowcy zmieniali zdanie o jego diecie
Pierwsza hipoteza zakładała, że longipteryks żywił się przede wszystkim rybami. Wydłużony pysk oraz budowa kończyn wydawały się odpowiadać zwierzęciu polującemu w pobliżu wody. Kolejne analizy wskazały jednak na trudności z takim wyjaśnieniem. Wiele znanych kopalnych ptaków rybożernych miało zęby rozmieszczone na znacznie większej długości szczęk.
W 2023 roku Alexander Clark i współpracownicy opublikowali badanie porównujące proporcje czaszek i uzębienie longipteryksów oraz ich krewniaków z anatomią współczesnych zwierząt.
Wyniki przemawiały za odżywianiem się pokarmem zwierzęcym, szczególnie owadami. Zakrzywione zęby i grube szkliwo mogły pomagać w chwytaniu organizmów wyposażonych w twardy pancerz. Była to jednak interpretacja oparta na budowie ciała. Naukowcy nadal nie mieli bezpośrednich dowodów pozwalających rozpoznać rzeczywiste pożywienie tego gatunku.
Nasiona znalezione w brzuchu zmieniły wszystko
Przełom nastąpił w 2024 roku. Zespół Jingmai O’Connor opublikował w czasopiśmie „Current Biology” analizę dwóch nowych okazów Longipteryx chaoyangensis, w których okolicy jamy brzusznej zachowały się niewielkie nasiona.
Badania wykazały, że pochodziły one od roślin nagonasiennych. Był to bezpośredni dowód spożywania przez longipteryksa pokarmu roślinnego, niezgodny z wcześniejszym obrazem wyspecjalizowanego łowcy zwierząt. Nasiona zachowały się bez wyraźnych śladów rozdrobnienia. W ich pobliżu nie znaleziono również gastrolitów, czyli kamieni żołądkowych, które u niektórych ptaków pomagają mechanicznie rozcierać pokarm.
Autorzy uznali, że longipteryks prawdopodobnie zjadał nasiona otoczone mięsistymi strukturami roślinnymi. Przypominało to żywienie się owocami przez współczesne ptaki, choć rośliny nagonasienne nie tworzą prawdziwych owoców w znaczeniu botanicznym.
Nie oznacza to, że longipteryks był wyłącznie roślinożercą. Mógł korzystać z różnych źródeł pokarmu, a jego jadłospis prawdopodobnie zmieniał się zależnie od dostępności pożywienia.
Odkrycie pokazało jednak, jak mylące mogą być próby odtwarzania diety wymarłych zwierząt wyłącznie na podstawie budowy zębów.
Do czego służyły zęby, skoro nie były potrzebne do rozdrabniania nasion?
Po odkryciu nasion pojawiło się nowe pytanie. Dlaczego niewielki ptak żywiący się mięsistymi strukturami roślinnymi miał tak mocne, zakrzywione zęby? Jedna z hipotez zakłada, że uzębienie mogło pełnić funkcję niezwiązaną bezpośrednio ze zdobywaniem pożywienia. Naukowcy rozważają między innymi wykorzystanie pyska podczas rywalizacji z innymi przedstawicielami gatunku.
Podobne zachowania występują u współczesnych ptaków. Niektóre kolibry mają charakterystycznie ukształtowane dzioby, które mogą pomagać podczas walk o zasoby lub partnerów. Nie dysponujemy jednak dowodami, że longipteryks wykorzystywał swoje zęby w identyczny sposób. Funkcja jego uzębienia pozostaje nierozstrzygnięta, a możliwe zastosowania należy traktować jako hipotezy.
Longipteryks należał do wymarłej linii ptaków
Longipteryx chaoyangensis był przedstawicielem enantiornitów, czyli licznej grupy wczesnych ptaków, która rozwijała się podczas kredy. Enantiornity różniły się od współczesnych ptaków wieloma cechami anatomicznymi. U części występowały zęby i pazury na palcach skrzydeł, a budowa obręczy barkowej odbiegała od rozwiązań znanych u dzisiejszych gatunków.
Nie były bezpośrednimi przodkami współczesnych ptaków, lecz reprezentowały odrębną linię ewolucyjną. Występowały na wielu kontynentach i zajmowały różnorodne środowiska.
Longipteryks żył znacznie wcześniej niż tyranozaur, jeden z największych drapieżnych dinozaurów końca kredy. Oba zwierzęta należały jednak do szeroko rozumianej grupy teropodów, ponieważ ptaki wyewoluowały z tej właśnie linii dinozaurów. Nie znamy dokładnego momentu wymarcia rodzaju Longipteryx. Wiadomo natomiast, że enantiornity nie przetrwały wielkiego wymierania na granicy kredy i paleogenu, około 66 milionów lat temu.
Ocalały inne linie ptaków, z których wywodzą się współczesne gatunki. Dlatego ptaki są jedynymi żyjącymi dziś przedstawicielami dinozaurów.
W przypadku longipteryksa szczególnie interesujące pozostaje to, jak wiele informacji udało się odzyskać ze stosunkowo niewielkich skamieniałości. Zachowane nasiona pozwoliły zakwestionować wcześniejsze wyobrażenia o jego diecie, a odkrycia z 2026 roku dostarczyły nowych danych o skrzydłach i ogonie. Dokładne zastosowanie niezwykłych zębów nadal pozostaje jednak zagadką, której nie rozstrzyga nawet tak bogaty materiał kopalny.
Źródła
- Zhang F., Zhou Z., Hou L., Gu G. (2001), Early diversification of birds: evidence from a new opposite bird, „Chinese Science Bulletin”, t. 46, nr 11, s. 945–949. DOI: 10.1007/BF02900473.
- Wang X. i in. (2015), New material of Longipteryx (Aves: Enantiornithes) from the Lower Cretaceous Yixian Formation of China with the first recognized avian tooth crenulations, „Zootaxa”, t. 3941, nr 4, s. 565–578. DOI: 10.11646/zootaxa.3941.4.5.
- Clark A.D., Hu H., Benson R.B.J., O’Connor J.K. (2023), Reconstructing the dietary habits and trophic positions of the Longipterygidae (Aves: Enantiornithes) using neontological and comparative morphological methods, „PeerJ”, t. 11, e15139. DOI: 10.7717/peerj.15139.
- O’Connor J.K. i in. (2024), Direct evidence of frugivory in the Mesozoic bird Longipteryx contradicts morphological proxies for diet, „Current Biology”, t. 34, nr 19, s. 4559–4566.e1. DOI: 10.1016/j.cub.2024.08.012.
- Clark A.D. i in. (2026), The plumage of Longipteryx (Aves: Enantiornithes), „Journal of Paleontology”, publikacja internetowa z 7 października 2026 roku, s. 1–9. DOI: 10.1017/jpa.2026.10282.