Bolesław Krzywousty przez około trzy dekady samodzielnych rządów odbudowywał znaczenie monarchii Piastów, walczył z własnym bratem, odparł wyprawę Henryka V i podporządkował Pomorze. Mimo tych osiągnięć najmocniej zapamiętano jego ostatnią decyzję. Podział państwa między synów miał ograniczyć ryzyko wojny o tron, lecz w praktyce otworzył epokę rozbicia dzielnicowego.
Dzieciństwo w cieniu walki o władzę
Bolesław urodził się prawdopodobnie 20 sierpnia 1086 roku jako syn Władysława Hermana i Judyty czeskiej, córki Wratysława II. Był przedstawicielem dynastii, która od czasów Mieszka I budowała państwo pierwszych Piastów, lecz pod rządami jego ojca władza książęca wyraźnie osłabła.
Ogromne wpływy na dworze zdobył palatyn Sieciech. Przeciwko niemu wystąpili możni, a z czasem również dwaj synowie Władysława Hermana: Bolesław oraz jego starszy przyrodni brat Zbigniew. Nacisk na księcia doprowadził do odsunięcia Sieciecha i przekazania synom własnych obszarów panowania.
Bolesław otrzymał Śląsk i Małopolskę, natomiast Zbigniew Wielkopolskę oraz Kujawy. Mazowsze pozostawało początkowo pod bezpośrednią władzą Władysława Hermana. Dopiero po jego śmierci w 1102 roku przeszło pod kontrolę Zbigniewa.
Formalnie zwierzchnikiem państwa pozostawał ojciec obu książąt. W praktyce młodzi Piastowie budowali już własne zaplecze polityczne i wojskowe.
Bracia, którzy nie potrafili rządzić razem
Po śmierci Władysława Hermana Bolesław i Zbigniew przejęli władzę w swoich dzielnicach. Szybko okazało się, że różnią ich zarówno ambicje, jak i sposób prowadzenia polityki. Młodszy z braci szukał sojuszników na Rusi i Węgrzech, angażował się w sprawy czeskie oraz organizował wyprawy przeciwko Pomorzanom. Zbigniew sprzeciwiał się kosztownej ekspansji i próbował zabezpieczyć własną pozycję.
Rywalizacja przerodziła się w otwartą walkę. Około 1107–1108 roku Bolesław pokonał brata, przejął jego ziemie i zmusił go do opuszczenia kraju. Zbigniew szukał pomocy za granicą, licząc na odzyskanie udziału we władzy.
Jego sprawa stała się jednym z powodów wyprawy króla niemieckiego Henryka V przeciwko Polsce w 1109 roku. Władca domagał się przywrócenia Zbigniewa do współrządów oraz daniny albo pomocy wojskowej ze strony Bolesława. Krzywousty odrzucił te warunki.
Głogów i wojna z Henrykiem V
Armia Henryka V wkroczyła na Śląsk i rozpoczęła oblężenie Głogowa. Najbardziej znany opis tych wydarzeń pozostawił Gall Anonim, autor kroniki powstałej na dworze Bolesława. Według jego relacji Niemcy wykorzystali zakładników z miasta jako osłonę dla machin oblężniczych. Wśród pojmanych miały znajdować się dzieci obrońców.
Opowieść silnie wpłynęła na późniejszy obraz obrony Głogowa, ale nie należy traktować wszystkich jej szczegółów jak współczesnego raportu wojskowego. Gall pisał utwór sławiący Krzywoustego, dlatego jego narracja miała również wymiar polityczny i literacki.
Sam najazd oraz niepowodzenie wyprawy Henryka V nie budzą jednak wątpliwości. Bolesław unikał ryzykownego starcia z głównymi siłami przeciwnika, atakował mniejsze oddziały i utrudniał zdobywanie żywności. Wojska niemieckie ostatecznie wycofały się, nie osiągając swoich celów.
Oślepienie Zbigniewa i publiczna pokuta
Po zawarciu porozumienia Zbigniew mógł wrócić do Polski. Niedługo później został jednak pojmany i oślepiony z rozkazu brata. Wkrótce zmarł, choć dokładna data i bezpośrednie okoliczności jego śmierci pozostają niepewne.
Kara wymierzona członkowi dynastii wywołała sprzeciw możnych i duchowieństwa. Bolesław musiał publicznie odpokutować swój czyn. Pościł, rozdawał jałmużnę i odbywał pielgrzymki, pokazując, że uznaje swoją winę.
Pokuta pozwoliła mu odbudować pozycję, lecz tragedia Zbigniewa pozostała jednym z najciemniejszych wydarzeń jego panowania. Doświadczenie walki z bratem mogło również wpłynąć na późniejszą próbę uregulowania sukcesji.
Pomorze najważniejszym kierunkiem ekspansji
Największe sukcesy Krzywoustego wiązały się z Pomorzem. Wyprawy na północ rozpoczął jeszcze przed przejęciem pełnej władzy, a później prowadził je przez wiele lat. Do około 1119 roku podporządkował Pomorze Gdańskie, natomiast w latach 1121–1122 uzależnił od siebie Pomorze Zachodnie.
Miejscowy władca Warcisław zachował swoją pozycję, lecz uznał zwierzchnictwo Bolesława i zobowiązał się do płacenia daniny. Uchodzi za pierwszego dobrze poświadczonego przedstawiciela dynastii Gryfitów, która przez kolejne stulecia rządziła zachodnią częścią regionu.
Podporządkowanie ziem nie oznaczało jeszcze ich trwałego związania z Polską. Pomorze pozostawało w dużej mierze pogańskie, dlatego Krzywousty wspierał jego chrystianizację. Największą rolę odegrał biskup Otton z Bambergu, który podczas misji z 1124 i 1128 roku odwiedzał pomorskie grody, chrzcił mieszkańców i zakładał kościoły.
Sukcesy przeplatane niepowodzeniami
Krzywousty nie zawsze zwyciężał. Prowadził kosztowną politykę w Czechach i na Węgrzech, gdzie próbował wpływać na spory dynastyczne. Wyprawa węgierska z 1132 roku zakończyła się porażką, a Polska znalazła się w trudnej sytuacji międzynarodowej.
W 1135 roku Bolesław spotkał się z cesarzem Lotarem III w Merseburgu i złożył mu hołd. Zakres wynikającej z niego zależności pozostaje przedmiotem sporu historyków. Często łączy się ją z Pomorzem i Rugią, choć istnieją również szersze interpretacje. Porozumienie pozwoliło jednak Krzywoustemu uporządkować stosunki z cesarstwem i zabezpieczyć swoją pozycję na północy.
Ostatnie lata panowania przyniosły także sukces kościelny. Bulla gnieźnieńska wydana przez papieża Innocentego II w 1136 roku potwierdziła samodzielność metropolii gnieźnieńskiej oraz jej zwierzchnictwo nad polskimi diecezjami.
Podział, który nie uratował państwa
Bolesław Krzywousty zmarł 28 października 1138 roku. Według utrwalonej tradycji został pochowany w katedrze w Płocku. Nie zachował się tekst jego rozporządzeń sukcesyjnych, a historycy nie mają pewności, czy ostatnia wola księcia została wówczas spisana w formie osobnego dokumentu.
Najstarszy syn, Władysław, otrzymał Śląsk oraz dzielnicę senioralną z Krakowem. Bolesław Kędzierzawy objął Mazowsze, a Mieszko Stary zachodnią część Wielkopolski. Henrykowi przeznaczono ziemię sandomierską, którą ze względu na młody wiek mógł objąć samodzielnie dopiero później. Wdowa po księciu, Salomea, uzyskała dożywotnią oprawę związaną z Łęczycą. Najmłodszy Kazimierz nie dostał własnej dzielnicy.
Senior miał reprezentować całą monarchię i sprawować zwierzchnictwo nad pozostałymi książętami. System załamał się już kilka lat później. Władysław II próbował usunąć braci, został pokonany i w 1146 roku uciekł z kraju.
Rok 1138 należy do najważniejszych dat w historii Polski, ponieważ tradycyjnie wyznacza początek rozbicia dzielnicowego. Ponowne jednoczenie ziem zajęło kolejnym Piastom niemal dwa stulecia, a obraz państwa wychodzącego z tego podziału pokazują dopiero dzieje Polski za czasów Władysława Łokietka.
Krzywousty pozostawił po sobie niejednoznaczne dziedzictwo. Był skutecznym wojownikiem i zdobywcą Pomorza, ale również władcą obciążonym odpowiedzialnością za okrutne potraktowanie brata. Chciał zabezpieczyć synów przed podobnym konfliktem. Stworzył jednak system, który nie zakończył walk dynastycznych, lecz nadał im nowe granice.