Józef Piłsudski należał do najważniejszych postaci polskiej historii pierwszej połowy XX wieku. Był działaczem niepodległościowym, socjalistą, organizatorem polskich formacji wojskowych, dowódcą I Brygady Legionów Polskich, Naczelnikiem Państwa i Naczelnym Wodzem. Odegrał ogromną rolę w pierwszych latach niepodległej Polski, ale w 1926 roku stanął również na czele zbrojnego przewrotu przeciw legalnym władzom. Jego biografia łączy więc walkę o odzyskanie państwa z późniejszym ograniczaniem mechanizmów demokracji parlamentarnej.
Józef Piłsudski urodził się 5 grudnia 1867 roku w Zułowie na Wileńszczyźnie, wówczas należącej do Imperium Rosyjskiego. Dorastał w rodzinie o silnych tradycjach patriotycznych. Jego ojciec, Józef Wincenty Piłsudski, był związany z powstaniem styczniowym i działalnością Rządu Narodowego na Żmudzi. Pamięć o przegranym zrywie oraz doświadczenie rosyjskiej polityki wobec Polaków wywarły duży wpływ na przyszłego Marszałka.
Pięć lat na Syberii
Po ukończeniu gimnazjum w Wilnie Piłsudski rozpoczął w 1885 roku studia medyczne w Charkowie. Nie ukończył ich. Dwa lata później został aresztowany w związku ze śledztwem dotyczącym przygotowywanego zamachu na cara Aleksandra III.
Za pomoc udzieloną rosyjskim rewolucjonistom przygotowującym zamach na cara został administracyjnie zesłany na pięć lat na Syberię. Przebywał między innymi w Kireńsku i Tunce. Do Wilna powrócił w 1892 roku.
Zesłanie umocniło jego przekonanie, że odzyskanie przez Polskę niepodległości będzie wymagało nie tylko działalności politycznej, lecz także gotowości do otwartego konfliktu z Rosją.
Po powrocie Piłsudski związał się z Polską Partią Socjalistyczną. Nie był jej założycielem w prostym znaczeniu tego słowa, ale szybko stał się jednym z najważniejszych działaczy organizacji. PPS łączyła wówczas postulaty społeczne z dążeniem do odbudowy niepodległego państwa polskiego.
Piłsudski redagował i wydawał konspiracyjnego „Robotnika”, posługując się między innymi pseudonimem „Wiktor”. W 1900 roku rosyjska policja odkryła drukarnię pisma w Łodzi. Piłsudski został aresztowany i osadzony w Cytadeli Warszawskiej. Symulując chorobę psychiczną, doprowadził do przeniesienia do szpitala w Petersburgu, skąd w 1901 roku uciekł przy pomocy współpracowników.
Coraz bliżej walki zbrojnej
W pierwszych latach XX wieku coraz większe znaczenie w działalności Piłsudskiego zaczęły odgrywać przygotowania wojskowe. Przewidywał, że konflikt między europejskimi mocarstwami może stworzyć warunki do walki o niepodległość.
W 1908 roku powstał Związek Walki Czynnej, którego utworzenie było związane z działalnością Piłsudskiego i Kazimierza Sosnkowskiego. W kolejnych latach w Galicji rozwijały się legalne organizacje strzeleckie szkolące przyszłe kadry wojskowe.
Kiedy w 1914 roku rozpoczęła się I wojna światowa, Piłsudski postanowił wykorzystać konflikt Austro-Węgier i Niemiec z Rosją. 6 sierpnia 1914 roku Pierwsza Kompania Kadrowa wyruszyła z Krakowa w kierunku granicy z zaborem rosyjskim. Piłsudski liczył, że wkroczenie polskich oddziałów wywoła antyrosyjskie powstanie w Królestwie Polskim. Oczekiwany masowy zryw jednak nie nastąpił.
Z organizacji strzeleckich zaczęły powstawać Legiony Polskie. Piłsudski stanął na czele I Brygady Legionów Polskich, z którą związał swoją wojenną legendę.
Kryzys przysięgowy i więzienie w Magdeburgu
Z czasem stosunki Piłsudskiego z państwami centralnymi stawały się coraz bardziej napięte. Liczył na wykorzystanie Niemiec i Austro-Węgier przeciw Rosji, ale nie zamierzał podporządkować im polskiego ruchu niepodległościowego na stałe.
W 1917 roku doszło do kryzysu przysięgowego. Polscy żołnierze mieli złożyć przysięgę na wierność państwom centralnym. Piłsudski sprzeciwiał się dalszemu uzależnianiu polskich formacji wojskowych od Niemiec. Znaczna część żołnierzy I i III Brygady odmówiła złożenia przysięgi.
22 lipca 1917 roku Piłsudski został aresztowany przez Niemców. Ostatecznie trafił do twierdzy w Magdeburgu, gdzie pozostawał do końcowych tygodni wojny. Do Warszawy wrócił 10 listopada 1918 roku.
Listopad 1918. Piłsudski na czele odradzającego się państwa
Sytuacja polityczna zmieniała się wówczas z dnia na dzień. Państwa centralne przegrywały wojnę, a na ziemiach polskich powstawały konkurujące ze sobą ośrodki władzy.
11 listopada 1918 roku Rada Regencyjna przekazała Piłsudskiemu władzę wojskową i naczelne dowództwo nad tworzącymi się polskimi siłami zbrojnymi. 14 listopada Rada Regencyjna rozwiązała się i przekazała mu również władzę cywilną. 22 listopada wydano dekret o najwyższej władzy reprezentacyjnej Republiki Polskiej, który określił pozycję Tymczasowego Naczelnika Państwa.
Nie należy mylić tego dokumentu z tzw. Małą Konstytucją. Została ona uchwalona przez Sejm Ustawodawczy dopiero 20 lutego 1919 roku. Sejm powierzył Piłsudskiemu dalsze sprawowanie urzędu Naczelnika Państwa i określił jego kompetencje. Odrodzona Polska istniała już formalnie, lecz jej granice wciąż nie były ustalone. Trwały walki na kilku kierunkach, a jednym z najważniejszych problemów pozostawała sytuacja na wschodzie.
Piłsudski, Petlura i wyprawa kijowska
Piłsudski chciał stworzyć na wschód od Polski system niepodległych państw oddzielających ją od Rosji. Szczególne znaczenie przypisywał Ukrainie. W kwietniu 1920 roku zawarto porozumienie z przywódcą Ukraińskiej Republiki Ludowej Symonem Petlurą. Polska uznawała prawo Ukrainy do niepodległości, a obie strony rozpoczęły wspólną operację wojskową przeciw bolszewickiej Rosji.
Wojska polskie i ukraińskie zajęły Kijów, jednak sukces nie trwał długo. Armia Czerwona przeszła do kontrnatarcia i zmusiła przeciwnika do odwrotu. Latem 1920 roku wojska bolszewickie znalazły się w pobliżu Warszawy.
Bitwa Warszawska i uderzenie znad Wieprza
W sierpniu 1920 roku rozegrała się Bitwa Warszawska, która przesądziła o niepowodzeniu sowieckiej ofensywy na stolicę. Piłsudski był wówczas Naczelnym Wodzem. Plan polskiej operacji powstawał w ścisłym gronie najwyższego dowództwa. Ważną rolę w jego przygotowaniu i realizacji odgrywał szef Sztabu Generalnego gen. Tadeusz Rozwadowski, a działania poszczególnych armii prowadzili także inni dowódcy, w tym gen. Władysław Sikorski.
16 sierpnia Piłsudski osobiście poprowadził grupę uderzeniową znad Wieprza, która zaatakowała słabsze skrzydło wojsk sowieckich. Operacja przyczyniła się do przejęcia inicjatywy przez stronę polską i odwrotu Armii Czerwonej.
Zwycięstwo nie było dziełem jednego człowieka. Było rezultatem pracy sztabu, działań wielu dowódców oraz wysiłku dziesiątek tysięcy żołnierzy. Piłsudski jako Naczelny Wódz pozostawał jednak jedną z centralnych postaci całej operacji.
W 1920 roku został Pierwszym Marszałkiem Polski. Stopnia tego nie nadał mu Sejm. Z inicjatywą wystąpiła Ogólna Komisja Weryfikacyjna, a Piłsudski przyjął i zatwierdził godność 19 marca 1920 roku. Buławę marszałkowską wręczono mu 14 listopada.
Z polityki do Sulejówka
Po uchwaleniu konstytucji marcowej i wyborze prezydenta II Rzeczypospolitej znaczenie urzędu Naczelnika Państwa wygasło. W 1923 roku Piłsudski zrezygnował z większości funkcji publicznych i zamieszkał w Sulejówku.
Nie oznaczało to jednak zerwania z polityką. Nadal ostro oceniał działalność parlamentu, partii politycznych i kolejnych rządów. Krytykował niestabilność gabinetów oraz sposób funkcjonowania systemu parlamentarnego. W maju 1926 roku postanowił działać siłą.
Przewrót majowy
12 maja 1926 roku oddziały popierające Piłsudskiego wystąpiły przeciw legalnemu rządowi Wincentego Witosa oraz prezydentowi Stanisławowi Wojciechowskiemu. Walki trwały w Warszawie przez trzy dni. 15 maja prezydent i rząd podali się do dymisji, chcąc uniknąć dalszego rozlewu krwi.
Według danych przytaczanych przez Instytut Pamięci Narodowej w wyniku walk zginęło 379 osób, w tym 164 cywilów. Był to więc rzeczywisty zamach stanu, przeprowadzony przy użyciu wojska i zakończony ofiarami po obu stronach konfliktu.
Po zwycięstwie przewrotu Zgromadzenie Narodowe wybrało Piłsudskiego na urząd prezydenta RP. Marszałek odmówił jego przyjęcia. Prezydentem został wskazany przez niego Ignacy Mościcki.
Piłsudski nie potrzebował jednak najwyższego formalnego urzędu, aby pozostawać najważniejszą postacią polityczną obozu rządzącego.
Sanacja i ograniczanie demokracji parlamentarnej
Po maju 1926 roku rozpoczął się okres rządów obozu określanego mianem sanacji. Nazwa odwoływała się do hasła „uzdrowienia” życia publicznego.
Parlament, partie polityczne i wybory nie zostały zlikwidowane, jednak system stopniowo zmieniał się w kierunku zwiększenia roli władzy wykonawczej i osłabienia parlamentu. W historiografii ustrój rozwijający się po przewrocie majowym jest powszechnie opisywany jako system o coraz wyraźniejszych cechach autorytarnych.
Jednym z najbardziej kontrowersyjnych wydarzeń były aresztowania przywódców Centrolewu w 1930 roku. Politycy opozycyjni, w tym były premier Wincenty Witos, zostali osadzeni w twierdzy brzeskiej.
Więźniowie byli poddawani brutalnemu traktowaniu. Później część z nich stanęła przed sądem w tzw. procesie brzeskim i została skazana. W 1934 roku utworzono natomiast miejsce odosobnienia w Berezie Kartuskiej. Osoby uznawane przez władze za zagrożenie dla bezpieczeństwa lub porządku publicznego mogły być tam kierowane decyzją administracyjną, bez prawomocnego wyroku sądu.
Do Berezy trafiali między innymi komuniści, ukraińscy nacjonaliści, działacze Obozu Narodowo-Radykalnego, ale również inni przeciwnicy polityczni obozu rządzącego.
Między Związkiem Sowieckim a Niemcami
W polityce zagranicznej Piłsudski próbował utrzymać możliwie dużą swobodę działania między dwoma potężnymi sąsiadami Polski. 25 lipca 1932 roku Polska zawarła pakt o nieagresji ze Związkiem Sowieckim. 26 stycznia 1934 roku podpisano natomiast polsko-niemiecką deklarację o niestosowaniu przemocy.
Nie były to sojusze wojskowe. Oba porozumienia miały ograniczyć ryzyko konfliktu i stabilizować stosunki z sąsiadami. W ostatnich latach życia Piłsudskiego trwały również prace nad zmianą ustroju państwa.
Konstytucja kwietniowa
23 kwietnia 1935 roku prezydent Ignacy Mościcki podpisał nową konstytucję. Konstytucja kwietniowa zdecydowanie wzmacniała urząd prezydenta kosztem parlamentu. Jej art. 2 stwierdzał, że na czele państwa stoi prezydent Rzeczypospolitej, a w jego osobie skupia się „jednolita i niepodzielna władza państwowa”.
Nowy model ustrojowy był wyraźnym odejściem od systemu parlamentarnego ustanowionego konstytucją marcową z 1921 roku. Piłsudski nie zdążył długo obserwować funkcjonowania nowego ustroju.
Śmierć Józefa Piłsudskiego
Stan zdrowia Marszałka gwałtownie pogarszał się wiosną 1935 roku. Lekarze rozpoznali u niego złośliwy nowotwór żołądka z przerzutami do wątroby. Józef Piłsudski zmarł 12 maja 1935 roku o godz. 20.45 w Belwederze, dokładnie dziewięć lat po rozpoczęciu przewrotu majowego.
Jego śmierć wywołała w kraju ogromne poruszenie. Uroczystości pogrzebowe miały charakter państwowy. Ciało Piłsudskiego spoczęło w krypcie katedry na Wawelu. Serce Marszałka pochowano natomiast na cmentarzu Na Rossie w Wilnie, w grobie jego matki Marii z Billewiczów Piłsudskiej.
Kim był Józef Piłsudski?
Nie sposób sprowadzić jego biografii do jednego wydarzenia czy jednego politycznego wyboru. Był zesłańcem i konspiratorem, działaczem Polskiej Partii Socjalistycznej, organizatorem ruchu wojskowego, dowódcą I Brygady Legionów Polskich, więźniem Niemców, Tymczasowym Naczelnikiem Państwa, Naczelnikiem Państwa, Naczelnym Wodzem i Pierwszym Marszałkiem Polski.
Odegrał ważną rolę w odzyskaniu i utrzymaniu niepodległości oraz w budowaniu struktur II Rzeczypospolitej. Do jego politycznego dziedzictwa należy jednak również przewrót majowy z 1926 roku, przeprowadzony przeciw legalnym władzom państwa, a także system sanacyjny, w którym stopniowo ograniczano znaczenie parlamentu i możliwości działania opozycji.
Właśnie dlatego Piłsudski pozostaje postacią, której nie da się rzetelnie opisać wyłącznie jako narodowego bohatera ani wyłącznie jako autorytarnego polityka. Jego miejsce w historii wynika zarówno z działalności niepodległościowej i wojskowej, jak i z decyzji podejmowanych już w niepodległej Polsce.
Źródła
- Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku – materiały biograficzne dotyczące Józefa Piłsudskiego, Legionów Polskich i działalności niepodległościowej.
- Biblioteka Sejmowa – Uchwała Sejmu Ustawodawczego z 20 lutego 1919 r. o powierzeniu Józefowi Piłsudskiemu dalszego sprawowania urzędu Naczelnika Państwa.
- Biblioteka Sejmowa – Ustawa Konstytucyjna z 23 kwietnia 1935 r.
- Internetowy System Aktów Prawnych Sejmu RP (ISAP) – Dekret z 22 listopada 1918 r. o najwyższej władzy reprezentacyjnej Republiki Polskiej.
- Muzeum Wojska Polskiego – materiały dotyczące nadania Józefowi Piłsudskiemu godności Pierwszego Marszałka Polski.
- Portal 1920.gov.pl – materiały dotyczące wojny polsko-bolszewickiej, sojuszu Piłsudski–Petlura oraz Bitwy Warszawskiej.
- Instytut Pamięci Narodowej – opracowania dotyczące Pierwszej Kompanii Kadrowej, przewrotu majowego, procesu brzeskiego, Berezy Kartuskiej oraz śmierci Józefa Piłsudskiego.
- Muzeum Historii Polski – materiały dotyczące ustroju II Rzeczypospolitej i Konstytucji kwietniowej.
- ELI / Sejm RP – dokumenty dotyczące paktu o nieagresji między Polską a ZSRR z 1932 r. oraz deklaracji polsko-niemieckiej o niestosowaniu przemocy z 1934 r.