Po niespodziewanej ucieczce Henryka Walezego do Francji (1574) Rzeczpospolita weszła w okres bezkrólewia. W drugiej wolnej elekcji (1575) stanęło naprzeciw siebie dwóch kandydatów: arcyksiążę Maksymilian Habsburg i Stefan Batory, książę Siedmiogrodu (Transylwanii). Stronnictwo antyhabsburskie, z Janem Zamoyskim na czele, przeforsowało wybór Batoryego oraz – zgodnie z prawem – małżeństwo z Anną Jagiellonką, co miało wzmocnić legitymację nowego władcy. Batory został koronowany w 1576 roku i odtąd nosił tytuł króla Polski i wielkiego księcia litewskiego.
Spór z Gdańskiem
Jednym z pierwszych wyzwań była konfrontacja z Gdańskiem, który wcześniej poparł Habsburgów. Miasto broniło swych szerokich przywilejów, kluczowych dla handlu zbożem i portowego cła. Po nieudanym szturmie i ciężkiej kampanii 1577 roku Batory wybrał kompromis: Gdańsk uznał jego władzę, złożył hołd i zapłacił wysoką kontrybucję, a król utrzymał większość miejskich przywilejów. To pragmatyczne rozwiązanie ustabilizowało sytuację na Pomorzu i przywróciło spokój w tak ważnym dla skarbu państwa ośrodku.
Reformy państwa i wojska
Batory szybko zyskał opinię władcy energicznego i sprawnego organizatora. W 1578 roku powołał Trybunał Koronny, najwyższy sąd dla szlachty w Koronie, odciążając monarchę od roli sędziego w większości spraw. W 1581 roku podobny Trybunał Litewski zaczął pełnić tę funkcję w Wielkim Księstwie Litewskim. Wzmocniło to lokalny wymiar sprawiedliwości i usprawniło procedury.
W wojsku przeprowadził szereg zmian. Za jego panowania ukształtowała się piechota wybraniecka – rekrutowana z chłopów z królewszczyzn (po jednym „wybrańcu” z określonej liczby łanów), uzbrojona w broń palną i halabardy. Batory dbał o artylerię i inżynierię oblężniczą, rozwijał system zaopatrzenia i organizacji obozów. Współpracował ściśle z Janem Zamoyskim, kanclerzem i od 1581 roku hetmanem wielkim koronnym, tworząc duet polityczno-wojskowy, który potrafił planować i konsekwentnie prowadzić kampanie.
Wojny z Moskwą o Inflanty
Najpełniej talent Batoryego ujawnił się podczas wojen z państwem moskiewskim Iwana IV Groźnego o panowanie nad Inflantami. Celem było zabezpieczenie północno-wschodnich rubieży oraz szlaków handlowych Bałtyku. Król przeprowadził trzy wyprawy:
- 1579 – na Połock: zdobycie ważnej twierdzy na Dźwinie przywróciło Rzeczypospolitej kontrolę nad odcinkiem szlaku i wzmocniło pozycję w Inflantach.
- 1580 – na Wielkie Łuki i okolice: seria działań manewrowych i oblężeń ograniczyła pole działania wojsk moskiewskich.
- 1581–1582 – oblężenie Pskowa: choć twierdzy nie zdobyto, presja militarna i dyplomacja (z udziałem legata papieskiego Antoniego Possevino) doprowadziły do rozejmu w Jamie Zapolskim (1582). Moskwa zrzekała się pretensji do Inflant, a granica ustabilizowała się na korzystnych dla Rzeczypospolitej warunkach.
Kampanie te przyniosły Batoryemu opinię jednego z najskuteczniejszych władców epoki. Wykorzystywał ruchliwość jazdy, sprawne oblężenia i koncentrację sił na wybranych kierunkach, unikając przeciągających się, wyniszczających operacji.
Polityka wyznaniowa i szkolnictwo
Rzeczpospolita była państwem wielowyznaniowym. Batory, katolik, szanował ramy tolerancji wyznaczone przez konfederację warszawską (1573), a jednocześnie wspierał reformę katolicką. W 1579 roku, za jego sprawą i bullą papieską, kolegium jezuickie w Wilnie zyskało rangę akademii (późniejszego uniwersytetu), co miało ogromne znaczenie dla rozwoju nauki i administracji w Wielkim Księstwie Litewskim. Dwór królewski chętnie korzystał z wykształconych kadr tej uczelni i innych kolegiów jezuickich.
Styl rządzenia
Batory uchodził za monarchę pracowitego, rzeczowego i oszczędnego w słowach. Unikał długich sporów sejmowych, dążąc do konkretnych uchwał i szybkiej realizacji planów. Był wymagający wobec dowódców i urzędników, ale też potrafił słuchać kompetentnych doradców. W sprawach zewnętrznych preferował jasno zdefiniowane cele i krótkie, intensywne kampanie, zamiast wojowania „na wyniszczenie”.
W relacjach z miastami – jak pokazał przypadek Gdańska – łączył determinację z pragmatyzmem: bronił majestatu władzy, a przy tym nie niszczył podstaw gospodarki. Z szlachtą utrzymywał robocze porozumienie: dawał realne reformy wymiaru sprawiedliwości i bezpieczeństwa, w zamian oczekiwał zgody na finansowanie działań obronnych.
Śmierć i dziedzictwo
Stefan Batory zmarł 12 grudnia 1586 roku w Grodnie. Jego nagła śmierć przerwała plany dalszego wzmacniania wschodniej granicy i rozwoju administracji. Następna elekcja wyniosła na tron Zygmunta III Wazę, a kurs polityki zagranicznej z czasem przesunął się na sprawy szwedzkie.
Dziedzictwo Batoryego jest jednak wyraźne. Utrwalenie panowania w Inflantach, odzyskanie Połocka, sprawniejsze sądownictwo (Trybunały), wzmocnienie kadr poprzez Akademię Wileńską, a także usprawnienia w wojsku – to elementy, które przetrwały jego panowanie i kształtowały Rzeczpospolitą w kolejnych dekadach. W pamięci potomnych zapisał się jako „król wojownik”, ale równie ważny był organizator, który rozumiał, że zwycięstwa w polu zaczynają się od porządku w państwie: sprawnych sądów, dobrze zorganizowanej armii i mądrego gospodarowania zasobami.
Dlaczego wciąż jest ważny
Historia Batoryego przypomina, że skuteczność władzy to nie tylko talent dowódcy, lecz także konsekwencja w realizacji planów, umiejętność negocjacji i dbałość o zaplecze. Jego rządy w warunkach wolnej elekcji pokazują, iż nawet przy ograniczeniach ustrojowych można prowadzić spójną politykę państwową. Dlatego w polskiej tradycji należy do grona tych monarchów, których bilans – mierzony bezpieczeństwem granic, prestiżem państwa i trwałością instytucji – wypada jednoznacznie dodatnio.