Ratunkowe wykopaliska prowadzone na obrzeżach Agrigento miały przede wszystkim zabezpieczyć starożytny grób. W trakcie prac archeolodzy natrafili jednak na znalezisko, które prowadzi prosto do burzliwych wydarzeń końca V wieku p.n.e. To złota moneta wybita w Syrakuzach, w okresie kartagińskiej ofensywy na greckie miasta Sycylii. Na jednej stronie widnieje Herakles w skórze lwa nemejskiego. Na drugiej – oznaczenie prowadzące do jednego z najpotężniejszych ośrodków ówczesnej wyspy.
Moneta pojawiła się podczas ratunkowych wykopalisk
Znaleziska dokonano na wydmie Maddalusa, położonej na zachód od ujścia rzeki Akragas, niedaleko dzisiejszego Agrigento. Archeolodzy prowadzili tam prace związane z zabezpieczeniem greckiego grobu typu tomba a cappuccina, konstruowanego z dużych dachówek.
To właśnie podczas tych badań odkryto złotą monetę. Nie ma jednak podstaw, aby automatycznie uznawać ją za część wyposażenia konkretnego pochówku albo przypisywać zmarłemu z badanego grobu. Pewne jest natomiast, że pochodzi z kontekstu archeologicznego nekropolii Maddalusa.
Sam cmentarz znany jest badaczom od dawna. Rozciągał się wzdłuż pasa nadmorskiego na długości przekraczającej trzy kilometry. Najstarsze pochówki datowane są na pierwszą ćwierć VI wieku p.n.e., a nekropolia pozostawała w użyciu do końca V stulecia. Towarzyszyła więc Akragas niemal od początków istnienia miasta aż po jeden z najtrudniejszych okresów jego historii.
Herakles i skóra lwa nemejskiego
Moneta zachowała się w bardzo dobrym stanie. Na awersie przedstawiono głowę Heraklesa zwróconą w lewo. Bohater ma na sobie leontē, czyli skórę lwa nemejskiego – jeden z najbardziej charakterystycznych elementów jego ikonografii.
Dla starożytnych Greków taki wizerunek był natychmiast rozpoznawalny. Herakles należał do najważniejszych bohaterów greckiej mitologii, a pokonanie lwa nemejskiego było pierwszą z jego słynnych prac. Skóra bestii, której zwykła broń nie była w stanie przebić, stała się później jednym z jego najważniejszych atrybutów.
Rewers ma zupełnie inny charakter. Znajduje się na nim kwadrat wgłębiony w powierzchnię i podzielony na cztery części, niewielka kobieca głowa oraz oznaczenie SYRA. To właśnie ono prowadzi do Syrakuz – jednego z najważniejszych greckich miast Sycylii.
Złoto wybito w chwili narastającego zagrożenia
Datowanie monety ma szczególne znaczenie. Pod koniec V wieku p.n.e. sytuacja na Sycylii gwałtownie się zmieniła. Kartagina rozpoczęła ofensywę przeciwko greckim ośrodkom wyspy, a Syrakuzy były związane z Akragas i uczestniczyły w działaniach wojennych.
Właśnie z tym okresem łączone są nadzwyczajne złote emisje Syrakuz. Sycylijskie służby archeologiczne wskazują, że miały one wspierać finansowanie wysiłku wojennego podczas kartagińskiej inwazji.
Odkryty egzemplarz należy do tej grupy. Nie wiemy, kto go posiadał ani w jaki sposób dotarł z Syrakuz w okolice Akragas. Nie można też przesądzić, czy miał bezpośredni związek z konkretnym żołnierzem lub działaniami wojskowymi. Sama emisja pochodzi jednak z czasu, kiedy Syrakuzy sięgnęły po złoto, aby finansować wysiłek wojenny związany z kartagińskim zagrożeniem.
Nie był to jeszcze konflikt znany jako wojny punickie Rzymu z Kartaginą. Pierwsza z nich rozpoczęła się dopiero w 264 roku p.n.e. Rywalizacja Kartaginy z greckimi miastami Sycylii miała jednak znacznie dłuższą historię.
Akragas rosło szybko i budowało monumentalne miasto
Akragas zostało założone na początku VI wieku p.n.e., około 582–580 roku p.n.e., przez kolonistów przybyłych z Geli. Miasto rozwijało się bardzo szybko i już w VI oraz V wieku p.n.e. należało do najważniejszych greckich ośrodków południowej Sycylii.
Świadectwem jego znaczenia są monumentalne świątynie, potężne fortyfikacje i rozległy układ miasta. Ich najbardziej znanym śladem jest dzisiejsza Dolina Świątyń.
Nekropolia Maddalusa rozwijała się równolegle z samym Akragas. Archeolodzy odnajdywali tam kamienne i marmurowe sarkofagi, groby wykonane z płyt i dachówek, pochówki dzieci w naczyniach oraz ślady kremacji. Część zabytków odkrytych na tym obszarze znajduje się dziś w Regionalnym Muzeum Archeologicznym Pietro Griffo w Agrigento.
Odnaleziona złota moneta należy do schyłkowego okresu użytkowania nekropolii – czasu, w którym nad Akragas zawisło już bezpośrednie zagrożenie kartagińskie.
W 406 roku p.n.e. Kartagińczycy zdobyli miasto
Kulminacja nastąpiła w 406 roku p.n.e. Armia Kartaginy obległa Akragas. Mimo znaczenia miasta i jego umocnień obrona zakończyła się niepowodzeniem. Kartagińczycy zdobyli i ciężko zniszczyli miasto. Był to jeden z najważniejszych epizodów ofensywy, która zmieniła układ sił na Sycylii.
Złota moneta została wybita w okresie prowadzącym właśnie do tych wydarzeń. To dlatego jej znaczenie wykracza poza samą wartość kruszcu i atrakcyjny wizerunek Heraklesa. Z jednej strony mamy przedmiot związany z Syrakuzami i finansowaniem działań wojennych. Z drugiej – nekropolię Akragas, miasta, które znalazło się na bezpośredniej drodze kartagińskiej ofensywy.
Nie wiadomo jednak, kiedy dokładnie moneta trafiła do ziemi. Nie można więc tworzyć historii konkretnego właściciela ani łączyć jej z jednym momentem oblężenia. W tym miejscu źródła się kończą, a zaczynałyby spekulacje.
Niewielki zabytek łączy mit z polityką i wojną
Znalezisko z Maddalusa jest ciekawe właśnie dlatego, że na powierzchni jednej niewielkiej monety spotykają się różne elementy świata greckiej Sycylii. Herakles i skóra lwa prowadzą do mitologii. Skrót SYRA wskazuje Syrakuzy. Złoty kruszec przypomina o kosztach wojny, a miejsce odkrycia – o Akragas i nekropolii funkcjonującej do końca V wieku p.n.e.
Archeologia nie zawsze potrzebuje monumentalnego posągu czy fragmentu fortyfikacji, by opowiedzieć historię wielkiego konfliktu. Czasem wystarczy przedmiot, który można było schować w dłoni.
Ratunkowe prace w Maddalusa rozpoczęto z myślą o zabezpieczeniu starożytnego grobu. Przyniosły jednak zabytek pochodzący z okresu, gdy grecka Sycylia wchodziła w jeden ze swoich najbardziej burzliwych etapów. Ponad 2400 lat później złota moneta z Heraklesem znów przypomina o chwili, kiedy Syrakuzy przygotowywały się do wojny, a bogate Akragas znalazło się na drodze kartagińskiej armii.
Źródła – Włochy
Regione Siciliana – Assessorato dei Beni Culturali e dell’Identità Siciliana; Soprintendenza per i Beni Culturali e Ambientali di Agrigento; Parco Archeologico e Paesaggistico della Valle dei Templi; ANSA Sicilia.