Czaszka długa na około trzy metry, potężne szczęki i zęby przekraczające 36 centymetrów. Livyatan melvillei należał do wymarłych krewnych współczesnych kaszalotów, ale wyglądał i polował zupełnie inaczej niż dzisiejszy Physeter macrocephalus. Był wielkim morskim drapieżnikiem przystosowanym do chwytania dużych kręgowców. Co więcej, żył w epoce, w której oceany przemierzał również megalodon.
Czaszka znaleziona na pustyni
Najważniejszy okaz Livyatana odkryto w południowym Peru, w osadach formacji Pisco. Dziś jest to pustynny krajobraz, ale miliony lat temu znajdował się tam bogaty ekosystem morski. Holotyp oznaczony jako MUSM 1676 obejmuje dużą, niekompletną czaszkę, fragmenty żuchwy oraz zęby. Zwierzę opisano naukowo w 2010 roku.
Początkowo otrzymało nazwę Leviathan melvillei. Szybko okazało się jednak, że nazwa rodzajowa Leviathan została już wcześniej wykorzystana w zoologii. Autorzy wprowadzili więc nazwę Livyatan, nawiązującą do hebrajskiego określenia Lewiatana. Nazwa gatunkowa melvillei upamiętnia Hermana Melville’a, autora „Moby Dicka”.
Zmieniło się także datowanie znaleziska. W pierwszej publikacji skamieniałość wiązano z okresem około 12–13 mln lat temu. Późniejsze badania geologiczne stanowiska Cerro Colorado pozwoliły przesunąć jej wiek na około 9,9–8,9 mln lat temu, czyli późny miocen.
Jak duży był Livyatan?
Nie znamy kompletnego szkieletu, dlatego dokładna długość zwierzęcia pozostaje szacunkiem. Zachowana czaszka miała około trzech metrów długości, a w najszerszej tylnej części zbliżała się do dwóch metrów.
Badacze próbowali odtworzyć rozmiary całego ciała, porównując czaszkę z innymi przedstawicielami tej grupy. Zestawienie z proporcjami współczesnego kaszalota dawało około 13,5 metra długości. Porównanie z wymarłym drapieżnym kaszalotem Zygophyseter prowadziło natomiast do wyników około 16,2–17,5 metra.
Najbezpieczniej traktować więc Livyatana jako olbrzymiego walenia mierzącego prawdopodobnie kilkanaście metrów, bez przypisywania mu jednej pewnej długości. Rozmiarami mógł zbliżać się do dużych współczesnych kaszalotów. Największa różnica kryła się jednak w głowie.
Zęby przekraczały 36 centymetrów
Największe zachowane zęby Livyatana miały co najmniej 36,2 cm długości. Niektóre nie zachowały się w całości, więc pierwotnie mogły być jeszcze dłuższe. Korzenie największych zębów osiągały około 12 cm średnicy. Tak imponujące uzębienie występowało zarówno w górnej, jak i dolnej szczęce. To ważna różnica względem współczesnego kaszalota, u którego dobrze rozwinięte zęby znajdują się przede wszystkim w żuchwie, a górne są silnie zredukowane.
Na części zębów Livyatana zachowały się wyraźne ślady zużycia. Pokazuje to, że przeciwległe zęby kontaktowały się podczas zamykania pyska. W połączeniu z ogromnymi powierzchniami przyczepu mięśni żuchwy daje to obraz zwierzęcia dysponującego niezwykle potężnym aparatem gryzącym.
Nie był to więc kaszalot wyspecjalizowany przede wszystkim w zasysaniu zdobyczy. Jego czaszka była przystosowana do chwytania i gryzienia dużych zwierząt.
Czy polował na inne wieloryby?
To jeden z najbardziej prawdopodobnych scenariuszy. W mioceńskich oceanach żyło wiele stosunkowo niewielkich i średniej wielkości fiszbinowców. Autorzy pierwszego opisu Livyatana wskazywali je jako potencjalne ofiary wielkiego drapieżnika. Jego masywne szczęki i wyjątkowo duże zęby dobrze pasują do atakowania dużych kręgowców.
Nie oznacza to jednak, że znaleziono ślady konkretnego polowania. Do tej pory nie znamy kości wieloryba z ugryzieniem, które można byłoby jednoznacznie przypisać właśnie Livyatan melvillei. Dietę rekonstruujemy więc przede wszystkim na podstawie anatomii drapieżnika oraz zwierząt występujących w tym samym ekosystemie. Livyatan należy do grupy określanej jako makroraptorialne kaszaloty – wymarłe walenie wyposażone w duże, funkcjonalne zęby i przystosowane do chwytania znacznych rozmiarów zdobyczy.
Livyatan i megalodon żyli w tym samym świecie
Tu rzeczywistość okazuje się niemal tak widowiskowa jak filmowa fikcja. Livyatan żył w czasie, gdy oceany zamieszkiwały także ogromne rekiny z linii megalodona. W osadach formacji Pisco znaleziono szczątki wielu morskich drapieżników, w tym zęby wielkich rekinów. Livyatan i megalodon należeli prawdopodobnie do najwyższych poziomów tamtejszej sieci pokarmowej.
Ich potencjalne ofiary mogły się częściowo pokrywać, dlatego konkurencja między nimi jest możliwa. Nie mamy jednak żadnej skamieniałości dokumentującej bezpośrednie starcie tych gigantów.
Nie da się więc naukowo odpowiedzieć, który „wygrałby pojedynek”. Megalodon był gigantycznym rekinem, Livyatan – dużym ssakiem morskim o zupełnie innej anatomii i sposobie funkcjonowania. Pewne jest tylko to, że przez część miocenu oba typy drapieżników żyły w tych samych oceanach.
Ogromna przestrzeń w czaszce
Livyatan wyróżniał się również rozległą niecką w górnej części czaszki. U współczesnego kaszalota podobny obszar mieści rozbudowany narząd spermacetowy, związany między innymi z wytwarzaniem i kierowaniem dźwięków używanych w echolokacji. U Livyatana przestrzeń ta również była bardzo duża, co wskazuje na obecność znacznego narządu spermacetowego. Nie wiadomo jednak dokładnie, jaką pełnił funkcję.
Nie można automatycznie zakładać, że Livyatan nurkował na ogromne głębokości i polował tak jak współczesny kaszalot. Jego uzębienie i budowa szczęk pokazują wręcz zupełnie inną specjalizację pokarmową.
Dlaczego Livyatan zniknął?
Tego nie potrafimy dziś rozstrzygnąć. Materiał kopalny pewnie przypisywany Livyatan melvillei jest bardzo ograniczony, dlatego trudno określić nawet dokładny moment jego wymarcia. Późny miocen był okresem poważnych zmian klimatycznych i oceanograficznych, a wraz z nimi zmieniały się także zespoły waleni oraz innych dużych zwierząt morskich.
Takie przemiany mogły wpływać na wielkich drapieżników zależnych od dużych i energetycznie wartościowych ofiar. Nie ma jednak podstaw, by twierdzić, że Livyatan wyginął z jednego konkretnego powodu – przez ochłodzenie, brak pożywienia czy konkurencję z megalodonem.
Najbardziej niezwykłe jest to, jak wiele udało się ustalić na podstawie jednej dużej, niekompletnej czaszki. Livyatan pokazuje, że historia kaszalotów nie prowadziła wyłącznie do dzisiejszych głębinowych łowców kałamarnic. Przez miliony lat obejmowała również potężne, uzębione drapieżniki zdolne polować na inne duże zwierzęta morskie.
Źródła
- Lambert O., Bianucci G., Post K., de Muizon C., Salas-Gismondi R., Urbina M., Reumer J. (2010), The giant bite of a new raptorial sperm whale from the Miocene epoch of Peru, Nature, 466, 105–108.
- Lambert O., Bianucci G., Post K. i in. (2010), Erratum: The giant bite of a new raptorial sperm whale from the Miocene epoch of Peru, Nature, 466, 1134.
- Lambert O., Bianucci G., de Muizon C. (2017), Macroraptorial sperm whales (Cetacea, Odontoceti, Physeteroidea) from the Miocene of Peru, Zoological Journal of the Linnean Society, 179(2), 404–474.
- Bianucci G. i in. (2016), Distribution of fossil marine vertebrates in Cerro Colorado, the type locality of the giant raptorial sperm whale Livyatan melvillei (Miocene, Pisco Formation, Peru), Journal of Maps, 12(3), 543–557.
- Collareta A. i in. (2021), Vertebrate Palaeoecology of the Pisco Formation (Miocene, Peru): Glimpses into the Ancient Humboldt Current Ecosystem, Journal of Marine Science and Engineering, 9(11), 1188.