Demokracja ateńska nie skończyła się wraz z pierwszą wielką klęską miasta. Przetrwała wyniszczającą wojnę ze Spartą, dwa przewroty oligarchiczne i utratę dawnego imperium, a po rządach Trzydziestu Tyranów została odbudowana na kolejne dziesięciolecia. Za jedną z najważniejszych cezur zamykających jej klasyczną epokę uznaje się dopiero 322 rok p.n.e. Wtedy o zasadach politycznego uczestnictwa w Atenach nie zdecydowali już sami obywatele, lecz zwycięska Macedonia.
Wojna peloponeska podważyła stabilność systemu
W V wieku p.n.e. ateński ustrój dawał obywatelom bezpośredni udział w podejmowaniu decyzji, sądach i obsadzaniu wielu urzędów. Nie była to jednak demokracja odpowiadająca współczesnym standardom. Pełne prawa polityczne przysługiwały dorosłym mężczyznom posiadającym obywatelstwo, podczas gdy kobiety, niewolnicy i cudzoziemcy pozostawali poza zgromadzeniem.
Mechanizmy tego systemu i jego różnice wobec ustroju spartańskiego opisaliśmy szerzej w materiale Sparta kontra Ateny – różnice ustrojowe. Najcięższa próba rozpoczęła się w 431 roku p.n.e. wraz z wojną peloponeską. Epidemia, śmierć Peryklesa, rosnące wydatki i straty ludnościowe stopniowo osłabiały państwo. Potężnym ciosem była wyprawa sycylijska z lat 415–413 p.n.e., zakończona katastrofą ateńskiej armii i floty.
Kryzys militarny przełożył się na kryzys polityczny. Przeciwnicy demokracji mogli przekonywać, że w czasie wojny państwo potrzebuje węższego i sprawniejszego kierownictwa. Szersze tło tego okresu przedstawia tekst o Atenach po śmierci Peryklesa.
Czterystu obaliło demokrację w 411 roku p.n.e.
Pierwszy poważny przewrót nastąpił jeszcze przed zakończeniem wojny. W 411 roku władzę przejęła oligarchiczna Rada Czterystu. Według „Ustroju politycznego Aten” jednym z argumentów wykorzystywanych przez zwolenników zmiany była nadzieja, że perski król chętniej wesprze Ateny finansowo, jeśli miasto ograniczy swój demokratyczny charakter.
Nowy system okazał się jednak nietrwały. Oligarchowie szybko podzielili się między sobą, a szczególne znaczenie miała postawa ateńskiej floty stacjonującej na Samos. Jej załogi nie podporządkowały się Czterystu.
Po kilku miesiącach przewrót upadł. W jego miejsce pojawił się bardziej umiarkowany system Pięciu Tysięcy, a następnie ponownie rozszerzono demokratyczne uczestnictwo. Już ten epizod pokazał, że kryzys militarny mógł doprowadzić do obalenia ustroju, ale nie oznaczał jeszcze jego trwałego końca.
Klęska ze Spartą przyniosła drugi przewrót
W 405 roku p.n.e. Sparta rozbiła flotę ateńską pod Ajgospotamoj. Pozbawione dostaw i realnej możliwości dalszej walki Ateny skapitulowały w następnym roku. Pod naciskiem zwycięzców demokrację ponownie zastąpiono oligarchią. Rozpoczęły się rządy Trzydziestu, później określanych mianem Trzydziestu Tyranów. Towarzyszyły im egzekucje, konfiskaty majątków i wypędzenia przeciwników.
Okres ten stał się też ważnym politycznym tłem dla późniejszego procesu Sokratesa i jego relacji z ateńską demokracją. Gdyby historię zakończyć na 404 roku p.n.e., można byłoby uznać, że wraz z imperium ateńskim zniknęła również demokracja. Stało się jednak inaczej.
W 403 roku Ateńczycy odzyskali demokrację
Przeciwnicy Trzydziestu, skupieni wokół Trazybulosa, podjęli zbrojny opór. Oligarchowie stracili władzę, a w 403 roku p.n.e. demokracja została odbudowana.
Jedną z najważniejszych decyzji po zakończeniu walk było przyjęcie szerokiej amnestii, która miała zahamować spiralę politycznego odwetu. Nie obejmowała ona bezwarunkowo wszystkich najważniejszych ludzi poprzedniego reżimu, ale zasadą stało się niewracanie do dawnych krzywd i ograniczenie możliwości wykorzystywania sądów do masowego rozprawiania się z przeciwnikami.
Przeprowadzono także zmiany prawne i proceduralne, które miały uporządkować działanie państwa. Odbudowany system okazał się trwały. Funkcjonował przez większą część IV wieku p.n.e.
To jeden z najważniejszych faktów w całej historii. Przegrana wojna ze Spartą nie zakończyła demokracji ateńskiej. Miasto straciło imperium, flotę i znaczną część politycznej pozycji, ale po krótkim epizodzie oligarchicznym odzyskało własny ustrój.
Cheronea odebrała Atenom swobodę, ale nie demokrację
W drugiej połowie IV wieku p.n.e. największą siłą świata greckiego stawała się Macedonia Filipa II. W 338 roku p.n.e. armia macedońska pokonała pod Cheroneą koalicję, w której najważniejszą rolę odgrywały Ateny i Teby.
Od tej chwili Ateny nie mogły już prowadzić polityki zagranicznej tak swobodnie jak wcześniej. Macedonia narzuciła Grecji swoją hegemonię. Filip nie zlikwidował jednak ateńskiego ustroju. Miasto zachowało własne instytucje i znaczną swobodę w sprawach wewnętrznych. Dlatego 338 roku nie należy utożsamiać z formalnym końcem demokracji. Był natomiast momentem, w którym Ateny przestały być całkowicie samodzielnym graczem na arenie greckiej.
Po śmierci Aleksandra Ateny spróbowały odzyskać niezależność
Aleksander Wielki utrzymał macedońską dominację nad Grecją. Gdy zmarł w Babilonie w 323 roku p.n.e., Ateńczycy uznali, że pojawiła się szansa na zmianę układu sił. Rozpoczęła się wojna lamijska. Koalicja pod przewodnictwem Aten początkowo radziła sobie dobrze, a macedoński Antypater został zmuszony do zamknięcia się w Lamii. Później na pomoc zaczęły jednak nadciągać kolejne macedońskie oddziały.
Ateny ponosiły również niepowodzenia na morzu. Historycy różnie rozkładają akcenty przy wyjaśnianiu przyczyn ostatecznej klęski. Znaczenie miały zarówno straty floty, jak i sytuacja na lądzie, napływ macedońskich posiłków oraz problemy wewnątrz greckiej koalicji.
W 322 roku p.n.e. Grecy zostali pokonani pod Krannon. Sama bitwa nie oznaczała całkowitego zniszczenia ich armii, ale sytuacja strategiczna była już zdecydowanie niekorzystna. Koalicja zaczęła się rozpadać, a Ateny musiały negocjować warunki pokoju.
Antypater uzależnił prawa polityczne od majątku
Warunki narzucone przez Antypatra uderzyły bezpośrednio w podstawę ateńskiej demokracji. Pełnię praw politycznych mieli zachować obywatele posiadający majątek o wartości co najmniej 2000 drachm.
Diodor podaje, że kryterium to spełniało około 9 tysięcy osób. Znacznie trudniej określić liczbę obywateli, którzy utracili dotychczasową pozycję. Plutarch mówi o ponad 12 tysiącach, natomiast w tradycji tekstu Diodora występuje liczba ponad 22 tysięcy. Różnica między przekazami sprawia, że dokładnej skali wykluczenia nie da się dziś ustalić z pełną pewnością.
Najważniejszy pozostaje jednak sam mechanizm zmiany. Udział w rządzeniu został powiązany z majątkiem, a bardzo duża część uboższych obywateli straciła możliwość pełnego uczestnictwa w życiu politycznym. Nie była to reforma przyjęta swobodną decyzją ateńskiego zgromadzenia. Był to warunek narzucony przez zwycięskie mocarstwo po przegranej wojnie.
Garnizon w Munychii pilnował nowego porządku
Zmiana ustroju została dodatkowo zabezpieczona militarnie. Macedoński garnizon umieszczono w Munychii, strategicznym punkcie związanym z Pireusem. Dawało to Antypatrowi możliwość bezpośredniego kontrolowania sytuacji w Atenach i utrudniało próbę odrzucenia warunków narzuconych po wojnie.
Od tej chwili nie chodziło już wyłącznie o osłabienie miasta czy utratę wpływów zagranicznych. Zewnętrzne mocarstwo określiło, kto może posiadać pełnię praw politycznych, i zabezpieczyło ten porządek własnymi wojskami. Dlatego rok 322 p.n.e. jest jedną z najważniejszych cezur wyznaczających koniec klasycznej demokracji ateńskiej.
Demokracja nie upadła po prostu z powodu własnych wad
Historia Aten jest bardziej skomplikowana niż opowieść o społeczeństwie, które „zagłosowało na własny upadek”. Wojna peloponeska pokazała realne słabości systemu. Wielkie porażki militarne, kryzys finansowy i dobrze zorganizowana opozycja oligarchiczna dwukrotnie doprowadziły do załamania ustroju. Za każdym razem demokracja jednak wracała.
Po 403 roku p.n.e. funkcjonowała przez kolejne dziesięciolecia. Ateny przetrwały utratę imperium, zmiany sojuszy i ograniczenie swojej pozycji w świecie greckim. Decydujący cios przyszedł wtedy, gdy militarna przewaga Macedonii pozwoliła zewnętrznemu mocarstwu narzucić Atenom kryteria określające, kto może uczestniczyć w rządzeniu.
W tym samym mieście rozwijały się środowiska intelektualne zastanawiające się nad zaletami i wadami różnych ustrojów. Jednym z najważniejszych była Akademia Platona.
Rok 322 nie był ostatnim demokratycznym epizodem
Nawet 322 rok nie oznaczał, że demokracja zniknęła z Aten na zawsze. W kolejnych dziesięcioleciach miasto przechodziło pod wpływy różnych macedońskich władców, a jego system polityczny kilkakrotnie się zmieniał. W 307 roku p.n.e., po wkroczeniu Demetriusza Poliorketesa i usunięciu rządów Demetriusza z Faleronu, demokratyczne instytucje ponownie przywrócono.
Nie był to jednak prosty powrót do świata Peryklesa. Ateny funkcjonowały już w epoce monarchii hellenistycznych, których armie, zasoby finansowe i garnizony mogły wpływać na los poszczególnych polis.
Dlatego rok 322 najlepiej rozumieć jako koniec klasycznej fazy ateńskiej demokracji oraz kres nieprzerwanego demokratycznego porządku odbudowanego w 403 roku p.n.e.
Ateńczycy potrafili odtworzyć swój ustrój po wojnie ze Spartą, oligarchicznych zamachach i brutalnych rządach Trzydziestu. Nie zdołali go zachować w dotychczasowej formie wtedy, gdy stracili możliwość samodzielnego ustalania podstawowych reguł własnego państwa.
Źródła
Arystoteles (Pseudo-Arystoteles), Ustrój polityczny Aten.
Tukidydes, Wojna peloponeska.
Ksenofont, Historia grecka.
Diodor Sycylijski, Biblioteka historyczna, księga XVIII.
Plutarch, Fokion; Demetriusz.
Oxford Classical Dictionary – hasło dotyczące demokracji ateńskiej.
The Macedonians in Athens, 322–229 B.C. – opracowania dotyczące wojny lamijskiej i zmian ustrojowych po 322 roku p.n.e.