Druga wojna światowa (1939–1945) była najbardziej niszczycielskim konfliktem w dziejach. Zaangażowała większość państw świata, pochłonęła dziesiątki milionów ofiar i trwale przekształciła ład polityczny, gospodarczy i moralny XX wieku. Poniżej faktograficzny przegląd: od przyczyn i wybuchu, przez główne fronty, po skutki i dziedzictwo.
Tło i przyczyny
Źródeł wojny należy szukać w nierozwiązanych napięciach po I wojnie światowej: reparacjach i upokorzeniu Niemiec, słabości Ligi Narodów oraz kryzysie gospodarczym lat 30. Na tym tle rosły reżimy rewizjonistyczne: nazistowskie Niemcy, faszystowskie Włochy i militarystyczna Japonia. Agresje sprzed 1939 r. – okupacja Mandżurii (1931), wojna włosko-etiopska (1935–1936), wojna japońsko-chińska (od 1937), Anschluss Austrii (1938) i rozbiór Czechosłowacji (1938–1939) – pokazały bezsilność systemu bezpieczeństwa zbiorowego.
Agresje 1939 i początek wojny
23 sierpnia 1939 r. Niemcy i ZSRR podpisały pakt Ribbentrop–Mołotow z tajnym protokołem o podziale stref wpływów w Europie Wschodniej. 1 września 1939 r. Niemcy napadły na Polskę; 3 września Wielka Brytania i Francja wypowiedziały Niemcom wojnę. 17 września do Polski wkroczyła Armia Czerwona. Kampania polska zakończyła się kapitulacją z powodu przewagi militarnej dwóch agresorów i braku możliwości utrzymania frontu.
Od blitzkriegu do wojny totalnej
Wiosną 1940 r. Niemcy zajęły Danię i Norwegię, a 10 maja 1940 r. uderzyły na Belgię, Holandię i Francję, obchodząc Linię Maginota przez Ardeny. Francja skapitulowała 22 czerwca 1940 r.; Wielka Brytania pozostała sama na zachodzie. Bitwa o Anglię (lato–jesień 1940) zakończyła się niepowodzeniem Luftwaffe i uniemożliwiła inwazję wysp. Na południu trwały walki w Afryce Północnej – od włoskiej agresji na Egipt po wejście Afrika Korps i serię kontrofensyw pustynnych.
Barbarossa i zwrot na wschodzie
22 czerwca 1941 r. Niemcy złamały pakt i napadły ZSRR (operacja „Barbarossa”). Początkowe sukcesy Wehrmachtu doprowadziły pod Moskwę, Leningrad i Kijów, ale zima 1941/42 i mobilizacja sowiecka zatrzymały natarcie. Kulminacją zwrotu była bitwa stalingradzka (1942–1943), zakończona okrążeniem i kapitulacją 6. Armii. Latem 1943 r. bitwa na Łuku Kurskim – największa pancerna bitwa w historii – przypieczętowała inicjatywę Armii Czerwonej, która odtąd parła na zachód, wyzwalając kolejne obszary i wchodząc do Europy Środkowej w 1944–1945 r.
Wojna na Pacyfiku
7 grudnia 1941 r. Japonia zaatakowała Pearl Harbor, co wciągnęło USA do wojny (wkrótce Niemcy wypowiedziały USA wojnę). Japońska ofensywa objęła Azję Południowo-Wschodnią i Pacyfik. Przełom przyniosła bitwa pod Midway (czerwiec 1942), po której inicjatywa przeszła w ręce Amerykanów. Kampanie na Guadalcanal, w Nowej Gwinei, na Filipinach, Marianach i Iwo Jimie stopniowo zbliżały lotnictwo USA do wysp macierzystych Japonii; intensywne bombardowania strategiczne i morskie odcięcie surowców dusiły jej gospodarkę wojenną.
Droga do klęski III Rzeszy
Na zachodzie punkt zwrotny stanowiły zwycięstwa aliantów w Afryce: El Alamein (jesień 1942) i lądowanie „Torch” w Afryce Północnej. 10 lipca 1943 r. alianci lądowali na Sycylii, a później w południowych Włoszech; Włochy ogłosiły kapitulację 8 września 1943 r. Kluczowa była operacja „Overlord” – desant w Normandii 6 czerwca 1944 r. – po którym nastąpiło wyzwolenie Francji i forsowanie Renu. Ostatnia niemiecka ofensywa na zachodzie – Ardeny (grudzień 1944 – styczeń 1945) – wyczerpała rezerwy Rzeszy. Na wschodzie Armia Czerwona rozbiła Wehrmacht w operacjach Bagration (1944) i wiślańsko-odrzańskiej (zima 1945), a następnie zdobyła Berlin w maju 1945 r.
Upadek Japonii
W 1945 r. USA zdobyły Iwo Jimę i Okinawę, ponosząc olbrzymie straty. 6 i 9 sierpnia 1945 r. zrzucono bomby atomowe na Hiroshimę i Nagasaki. 8 sierpnia ZSRR wypowiedział wojnę Japonii i uderzył w Mandżurii. Wobec perspektywy inwazji i zniszczenia państwo cesarskie ogłosiło kapitulację; 2 września 1945 r. podpisano akt poddania na pokładzie „USS Missouri”.
Zbrodnie, ludobójstwo, okupacje
Wojna miała charakter totalny i systemowo wymierzony w ludność cywilną. Niemcy zrealizowały program Holokaustu – zagłady ok. 6 milionów Żydów w Europie – poprzez getta, obozy koncentracyjne i ośrodki natychmiastowej zagłady (m.in. Auschwitz-Birkenau, Treblinka, Sobibór, Bełżec, Chełmno). Ofiarą polityki okupacyjnej i terroru padły też miliony cywilów innych narodowości (m.in. Polacy, Romowie, sowieccy jeńcy). ZSRR ma na sumieniu zbrodnie takie jak Katyń (1940). Japonia dopuszczała się masowych zbrodni w Chinach (m.in. Nankin 1937) i brutalnego traktowania jeńców.
Skutki i bilans
Szacunki ofiar wojny wynoszą około 70–85 milionów zabitych (żołnierze i cywile), co obejmuje zgony bezpośrednie i pośrednie (głód, choroby). Europa została zrujnowana, a miliony ludzi wysiedlono. Alianci zwołali konferencje jałtańską (luty 1945) i poczdamską (lato 1945), które zarysowały powojenny ład w Europie: przesunięcia granic, strefy okupacyjne Niemiec, reparacje. Utworzono Organizację Narodów Zjednoczonych (październik 1945) jako nowy mechanizm bezpieczeństwa zbiorowego. Trybunał w Norymberdze (1945–1946) osądził głównych zbrodniarzy nazistowskich; analogiczne procesy toczyły się wobec japońskich przywódców w Tokio. Zasady prawa międzynarodowego dotyczące zbrodni przeciwko ludzkości i odpowiedzialności indywidualnej zyskały trwały fundament. Jednocześnie napięcia między dawnymi aliantami przerodziły się w zimną wojnę. Konflikt przyspieszył dekolonizację i narodziny państw w Azji i Afryce, a rozwój broni jądrowej na dekady zmienił politykę bezpieczeństwa.
Podsumowanie
Druga wojna światowa nie była nieuchronna, ale stała się możliwa przez zderzenie ambicji rewizjonistycznych z bezsilnością systemu bezpieczeństwa. Jej przebieg – od blitzkriegu i okupacji, przez wojnę totalną i ludobójstwa, po globalne przesilenie w 1945 r. – ukształtował nowy porządek świata. Z jej doświadczeń wyrasta współczesne prawo karne międzynarodowe, ONZ i europejska integracja; równocześnie pozostaje przestrogą, że niesprawność instytucji, kryzysy gospodarcze i nacjonalistyczna przemoc mogą doprowadzić do katastrofy na niewyobrażalną skalę.