Spartakus to najsłynniejszy przywódca powstania niewolników w dziejach starożytnego Rzymu. Pochodził z Tracji, prawdopodobnie z ludu Maedów, z obszaru dzisiejszej Bułgarii i północnej Grecji. Antyczni autorzy wspominają, że zanim trafił do niewoli, służył jako żołnierz w oddziałach pomocniczych armii rzymskiej; miał zdezerterować lub zostać pojmany i sprzedany. Około 73 r. p.n.e. znalazł się w szkole gladiatorów w Kapui, prowadzonej przez Lentulusa Batiatusa. Tam zaczęła się historia, która na dwa lata wstrząsnęła Republiką.
Droga do ucieczki
Życie gladiatora łączyło sławę na arenie z brutalną dyscypliną i całkowitym brakiem wolności. W Kapui Spartakus trenował razem z Galami i Germanami, wśród których wyróżniali się Krixus i Enomajos. Według przekazu mógł towarzyszyć mu związek małżeński z tracjanką uchodzącą za wieszczkę – motyw przeniknął do późniejszej legendy, ale sam rdzeń opowieści o silnym, inteligentnym i charyzmatycznym wojowniku jest spójny w wielu relacjach.
Ucieczka i pierwsze zwycięstwa
W 73 r. p.n.e. około 70–78 gladiatorów uciekło ze szkoły, uzbroiwszy się początkowo w kuchenne noże i rożny, a wkrótce przejmując transporty broni. Dowodzili Spartakus, Krixus i Enomajos. Zbiegowie schronili się na zboczach Wezuwiusza. Rzym zlekceważył bunt, wysyłając pospiesznie zebrane oddziały pod wodzą pretorów. Gdy wojska rzymskie zablokowały łatwe zejścia z góry, Spartakus wykorzystał teren: powstańcy zeszli stromizną na linach splecionych z pnączy i uderzyli od tyłu na obóz przeciwnika, odnosząc głośne zwycięstwo. Wieść o klęsce Rzymian rozniosła się błyskawicznie; do buntowników dołączali kolejni niewolnicy, zbiegowie z latyfundiów, ubodzy wieśniacy i wolni awanturnicy.
Rosnąca armia i pytanie o cel
W szczytowym momencie siły Spartakusa liczyły dziesiątki tysięcy ludzi. Liczby w źródłach są rozbieżne, ale skala była bez precedensu. W relacjach powraca obraz wodza utrzymującego surową dyscyplinę i zakazującego pustego okrucieństwa. Nie ma jednak dowodu, że Spartakus formułował program polityczny w nowoczesnym sensie – „zniesienia niewolnictwa” w całym Rzymie. Bardziej prawdopodobne, że jego celem było wyprowadzenie masy ludzi poza Italię, w stronę Alp, by rozproszyć się i odzyskać wolność z dala od rzymskiej władzy.
W 72 r. p.n.e. Spartakus ruszył na północ. Pokonał po kolei armie obu konsulów, a następnie rozbił wojska namiestnika Galii Przedalpejskiej pod Mutiną (dzisiejsza Modena). Gdy droga ku przełęczom wydawała się otwarta, część wojowników – zwłaszcza celtycko-germańska – odłączyła się pod wodzą Krixusa, szukając łupów i dalszej walki w Italii. Spartakus próbował temu zapobiec, lecz bezskutecznie; Krixus zginął niedługo potem, pokonany przez wojska rzymskie. Na jego cześć przywódca urządził igrzyska pogrzebowe, każąc rzymskim jeńcom walczyć – gest surowy, ale mieszczący się w ówczesnym kodzie honoru.
Zwrot na południe i plan Sycylii
Choć teoretycznie mógł przebić się przez Alpy, Spartakus zawrócił na południe. Przyczyn mogło być kilka: zima, słabe uzbrojenie i tabor ogromnej, różnorodnej armii, a także rozpad jedności po odejściu części oddziałów. Wódz skierował się ku Brucjum (południowy „czub” Italii), zamierzając przeprawić ludzi na Sycylię, gdzie wcześniej dochodziło do wielkich buntów niewolników i gdzie można było liczyć na posiłki. Porozumiał się z piratami cylicyjskimi, ale ci – po otrzymaniu zapłaty – nie stawili się w umówionym miejscu. Plan upadł.
Crassus i linia umocnień
Senat, przerażony niepowodzeniami, powierzył dowództwo Markowi Licyniuszowi Crassusowi. Ten szybko przywrócił żelazną dyscyplinę w swoich oddziałach, sięgając w niektórych jednostkach po karę decymacji. Następnie kazał zbudować potężną linię umocnień – rów, wał i palisadę – przecinającą przesmyk Brucjum. Celem było odcięcie powstańców od reszty półwyspu i stopniowe ich wyniszczenie. Część ludzi Spartakusa zginęła w próbach przebicia się, część zdołała przejść na północ – wódz wciąż szukał możliwości manewru, a nawet miał próbować dotrzeć w okolice Brundyzjum, licząc na przeprawę.
Ostatnia kampania i śmierć
Rozstrzygająca faza nastąpiła w 71 r. p.n.e. w Lukanii, w rejonie rzeki Silarus (dzisiejsza Sele). W krwawej bitwie wojska Crassusa rozbiły armię buntowników. Spartakus miał walczyć w pierwszej linii i dążyć do starcia z dowódcą rzymskim; poległ na polu bitwy. Jego ciała nie odnaleziono – zapewne zginął wśród tysięcy zabitych. Niedobitki ścigano i dobijano; część zniszczył wracający z Hiszpanii Pompejusz. Około sześciu tysięcy jeńców ukrzyżowano wzdłuż Via Appia od Kapui do Rzymu – makabryczna przestroga dla wszystkich, którzy odważyliby się na naśladowców.
Kim był człowiek za legendą?
Spartakus nie pozostawił listów ani przemówień; znamy go wyłącznie przez pryzmat relacji przeciwników. Mimo to nawet w tych przekazach przebija obraz wodza obdarzonego talentem operacyjnym i charyzmą: potrafił wykorzystać teren (Wezuwiusz), zorganizować zaopatrzenie i produkcję broni, utrzymać dyscyplinę w wielojęzycznej armii i prowadzić szybkie marsze, które zaskakiwały cięższe formacje rzymskie. Trudno przypisywać mu ideologiczne cele na miarę późniejszych epok. Najrozsądniej postrzegać go jako przywódcę, który próbował wyprowadzić wielką grupę ludzi z pułapki systemu i przetrwać, grając tym, co realnie miał: terenem, manewrem i morale.
Dziedzictwo
Powstanie Spartakusa, zwane Trzecią Wojną Niewolniczą, nie zniszczyło Republiki, ale obnażyło jej słabości: lekceważenie zagrożeń, zależność gospodarki Italii od pracy przymusowej i kłopoty z dowodzeniem, gdy przeciwnik nie mieści się w schematach. Dla Rzymian stało się lekcją i pretekstem do wzmocnień. Dla potomnych Spartakus urósł do rangi symbolu walki o wolność – czasem tromtadracko idealizowanego, lecz wciąż przyciągającego jako figura buntu przeciw niesprawiedliwości. W tej legendzie tkwi jednak człowiek z krwi i kości: Trak, żołnierz, niewolnik i gladiator, który przez dwa lata zmuszał potęgę Rzymu, by liczyła się z tymi, których dotąd nie uważano za godnych rozmowy. To jego prawdziwa wielkość.