Agamemnon wraca spod Troi jako zwycięzca, lecz we własnym pałacu czeka na niego śmierć. Jego zabójcy nie działają jednak w próżni. Jedno z nich mści córkę, drugie – zbrodnię popełnioną pokolenie wcześniej. Historia Atrydów przypomina łańcuch, w którym każda kolejna krzywda ma uzasadniać następną. Greccy autorzy opowiadali ją na różne sposoby, dlatego słynnej „klątwy rodu Atreusza” nie da się sprowadzić do jednego wydarzenia i jednej obowiązującej wersji.
Nieszczęście zaczęło się przed narodzinami Atreusza
Atreusz i Tyestes byli synami Pelopsa, a ten – synem Tantala. Już najstarsze pokolenia tej rodziny otaczały opowieści o zbrodniach i przekraczaniu granic. W jednej z tradycji Tantal miał zabić Pelopsa i podać jego ciało bogom podczas uczty. Pelops został następnie przywrócony do życia. Nie był to jednak jednolicie przyjmowany wariant mitu – Pindar wyraźnie sprzeciwiał się opowieści o bogach uczestniczących w takiej uczcie.
Dla późniejszych losów rodziny ważniejszy okazał się konflikt Pelopsa z Myrtilosem, woźnicą króla Ojnomaosa. Pelops pragnął poślubić Hippodameję, lecz kandydaci do jej ręki musieli pokonać jej ojca w wyścigu rydwanów. Myrtilos pomógł Pelopsowi zwyciężyć, ingerując w rydwan Ojnomaosa. Później sam zginął z ręki Pelopsa. Według jednej z zachowanych wersji, spadając do morza, przeklął jego dom.
To właśnie przekleństwo Myrtilosa często łączono później z katastrofami kolejnych pokoleń. Nie oznacza to jednak, że każdy starożytny autor uważał je za jedyne źródło nieszczęścia. Mit o rodzie rozwijał się przez stulecia i składał się z wielu tradycji.
Dwaj bracia walczyli o ten sam tron
Najbardziej ponury rozdział zaczyna się od Atreusza i Tyestesa. Obaj rywalizowali o władzę w Mykenach. Według wersji zachowanej przez Pseudo-Apollodora żona Atreusza, Aerope, była kochanką Tyestesa. Przekazała mu złote jagnię należące do męża, a posiadanie niezwykłego zwierzęcia zostało wykorzystane w sporze o tron.
Ostatecznie zwyciężył Atreusz i wygnał brata. Kiedy dowiedział się o zdradzie Aerope, przygotował zemstę, która stała się jednym z najbardziej makabrycznych epizodów greckiej mitologii. Zaprosił Tyestesa pod pozorem pojednania, wcześniej zabijając jego synów. Ich ciała ugotował i podał ojcu podczas uczty. Dopiero kiedy Tyestes zjadł posiłek, Atreusz ujawnił, co znajdowało się na stole.
Motyw ten znał już Ajschylos. W „Agamemnonie” dawna uczta nie jest zapomnianą rodzinną historią, lecz zbrodnią, której konsekwencje nadal obciążają następne pokolenie.
Ajgistos wyrasta ze starego rachunku krzywd
Tyestes nie kończy sporu. Według Pseudo-Apollodora zwraca się do wyroczni, chcąc dowiedzieć się, w jaki sposób może zemścić się na bracie. Otrzymuje odpowiedź, że dokona tego dzięki synowi spłodzonemu z własną córką. Z tego związku rodzi się Ajgistos.
Gdy dorasta i poznaje swoje pochodzenie, zabija Atreusza. Tyestes odzyskuje władzę, ale synowie zabitego – Agamemnon i Menelaos – przeżywają. Z czasem wracają i usuwają stryja. Menelaos obejmuje Spartę i poślubia Helenę; jego późniejsze losy prowadzą bezpośrednio do historii króla, którego małżeństwo znalazło się w centrum konfliktu trojańskiego.
Agamemnon zostaje natomiast władcą Myken i najważniejszym wodzem greckiej wyprawy przeciw Troi znanej z tradycji homeryckiej. Stary rodzinny konflikt pozornie schodzi wtedy na dalszy plan.
Ifigenia daje Klitajmestrze własny powód do zemsty
Przed wypłynięciem pod Troję grecka flota zostaje zatrzymana w Aulidzie. W tradycji dramatycznej Agamemnon zgadza się na złożenie w ofierze swojej córki Ifigenii, aby umożliwić wojskom wyruszenie na wyprawę. Poszczególne wersje mitu różnią się w sprawie jej ostatecznego losu – szczególnie Eurypides zna wariant, w którym Artemida ratuje dziewczynę. W „Agamemnonie” Ajschylosa jej śmierć pozostaje jednak częścią ciężaru spoczywającego na królu.
Klitajmestra nie zapomina o córce. Podczas wieloletniej nieobecności męża wiąże się z Ajgistosem. Ten związek łączy dwie linie zemsty: królowa ma własny rachunek z Agamemnonem, a Ajgistos jest synem Tyestesa i spadkobiercą konfliktu rozpoczętego przez Atreusza.
Po zdobyciu Troi Agamemnon wraca do domu. Zamiast końca wojny następuje kolejna zbrodnia. Klitajmestra zabija męża, a Ajgistos otwarcie przedstawia jego śmierć jako odpłatę za to, co Atreusz zrobił dzieciom Tyestesa.
Rodzinny rachunek zostaje wyrównany tylko pozornie.
Orestes pomścił ojca i sam ściągnął na siebie karę
Agamemnon pozostawia syna, Orestesa. W tragedii Ajschylosa działa on pod nakazem Apollina, który polecił mu pomścić zamordowanego ojca. Orestes wraca więc, zabija Ajgistosa, a następnie staje naprzeciw własnej matki. Klitajmestra przypomina mu więź, która ich łączy, lecz syn wykonuje swój zamiar.
Matkobójstwo uruchamia nowy etap dramatu. Orestes pomścił Agamemnona, ale sam dopuścił się zbrodni przeciw najbliższej krewnej. Zaczynają prześladować go Erynie, strażniczki zemsty za przelaną krew.
W trylogii Ajschylosa rozwiązanie przychodzi dopiero w Atenach. Historia Orestesa i jego procesu przestaje być kolejną prywatną vendettą. Atena ustanawia sąd, przed którym ścierają się racje Orestesa, Apollina i Erynii. Sama oddaje głos za Orestesem i zapowiada, że przy remisie oskarżony zostanie uniewinniony. Po przeliczeniu głosów wynik okazuje się równy, a Orestes zostaje uwolniony od zarzutu zabójstwa.
Klątwa była również mechanizmem zemsty
Popularne określenie „klątwa rodu Atreusza” może sugerować działanie jednej nadprzyrodzonej siły, która przez pokolenia prowadzi członków rodziny ku katastrofie. Starożytne przekazy są bardziej złożone. Pojawiają się w nich Tantal, śmierć Myrtilosa i jego przekleństwo, zbrodnia Atreusza, zemsta Tyestesa, ofiara Ifigenii oraz kolejne zabójstwa.
Łączy je przede wszystkim zasada odpłaty. Ajgistos może uzasadnić zabójstwo Agamemnona krzywdą swojego ojca. Klitajmestra ma śmierć córki. Orestes ma zamordowanego ojca. Każde pokolenie otrzymuje powód, by przelać następną krew.
Dlatego finał „Orestei” wykracza poza historię jednej rodziny. Po kilku pokoleniach zabójstw Ajschylos kończy opowieść nie kolejną egzekucją, lecz sądem. Dopiero zastąpienie osobistej zemsty publicznym rozstrzygnięciem pozwala przerwać mechanizm, którego Atreusz i Tyestes nie potrafili zatrzymać.