W 701 roku p.n.e. wojska Sennacheryba zaatakowały Lachisz, jedną z najważniejszych twierdz Królestwa Judy. Miasto zostało zdobyte, mieszkańców prowadzono na wygnanie, a łupy trafiły przed oblicze asyryjskiego monarchy. Po zakończeniu kampanii zwycięstwo utrwalono na rozbudowanym cyklu reliefów w pałacu w Niniwie. Nie była to bezstronna kronika wojny. Kamienne płyty przedstawiały świat zgodnie z oczekiwaniami króla: Asyria działała sprawnie i nieuchronnie, bunt kończył się katastrofą, a Sennacheryb pozostawał spokojnym panem wydarzeń.
Juda buntuje się przeciw Asyrii
Kiedy Sennacheryb objął tron w 705 roku p.n.e., państwo nowoasyryjskie kontrolowało rozległe obszary Bliskiego Wschodu. Podporządkowane królestwa mogły zachowywać własnych władców i część lokalnych instytucji, lecz płaciły daniny, prowadziły politykę zgodną z interesami imperium, a w razie potrzeby udzielały mu wsparcia.
Zmiana monarchy bywała momentem próby. Wasale mogli uznać, że władza centralna osłabła, a bunt daje szansę na odzyskanie samodzielności. Do przeciwników Asyrii dołączył Ezechiasz, król Judy. Liczył prawdopodobnie na pomoc Egiptu oraz innych państw zagrożonych dalszą ekspansją Sennacheryba.
Asyria nie była pierwszym wielkim mocarstwem tego regionu. Wcześniej na Bliskim Wschodzie rywalizowały między innymi Egipt, Babilonia i imperium Hetytów. Asyryjczycy wyróżniali się jednak sprawną administracją, rozwiniętą armią i konsekwentnym wykorzystywaniem przemocy jako ostrzeżenia dla kolejnych buntowników.
Odpowiedzią Sennacheryba na opór Judy była wyprawa wojenna. W królewskich rocznikach monarcha chwalił się zdobyciem 46 umocnionych miast Ezechiasza oraz licznych mniejszych osad. Takich deklaracji nie należy traktować jak współczesnego raportu wojskowego. Asyryjskie inskrypcje miały sławić króla i przedstawiać jego kampanie jako pasmo zwycięstw. Nie zmienia to faktu, że Juda została poważnie spustoszona.
Twierdza na drodze w głąb Judy
Lachisz znajdowało się na południowy zachód od Jerozolimy, na wzgórzu górującym nad okolicą. Było jednym z największych ośrodków Judy i ważnym punktem obronnym na trasach prowadzących z równiny nadmorskiej ku wyżynom.
Położenie miasta decydowało o jego znaczeniu. Podobnie rozwijało się wiele najstarszych miast świata, które zawdzięczały swoją pozycję kontroli nad handlem, przeprawami i drogami komunikacyjnymi. Kto panował nad Lachisz, mógł łatwiej prowadzić działania w południowej części Judy i kierować wojska dalej w stronę jej stolicy.
W biblijnej Drugiej Księdze Królewskiej Sennacheryb przebywa właśnie w Lachisz, gdy Ezechiasz wysyła do niego wiadomość i zgadza się zapłacić nałożoną daninę. Nie znamy dokładnej długości oblężenia ani liczby żołnierzy uczestniczących w szturmie. Wiemy natomiast sporo o zastosowanej technice walki, ponieważ przedstawienia z pałacu w Niniwie można zestawić z wynikami badań archeologicznych.
Rampa prowadząca pod mury
Do zdobycia miasta Asyryjczycy przygotowali rampę oblężniczą z kamieni i ziemi, po której przesuwano machiny w stronę fortyfikacji. Tarany znajdowały się pod drewnianymi osłonami, które chroniły ich obsługę przed pociskami obrońców.
Na reliefach widać łuczników i procarzy prowadzących ostrzał w stronę murów. Mieszkańcy Lachisz odpowiadają kamieniami oraz płonącymi przedmiotami, które miały podpalić asyryjskie machiny. Przy taranach pokazano ludzi używających długich czerpaków do polewania konstrukcji wodą.
Była to walka wymagająca współdziałania wielu oddziałów. Jedni żołnierze osłaniali podejście, inni obsługiwali tarany, a kolejni przygotowywali teren i utrzymywali rampę. Armia Sennacheryba wykorzystywała organizację oraz rozwiązania techniczne równie konsekwentnie, jak inne społeczeństwa rozwijały wynalazki starożytności.
Pozostałości rampy odnalezione przy ruinach Lachisz potwierdzają, że zasadniczy sposób prowadzenia szturmu pokazany na reliefach odpowiada rzeczywistym działaniom wojennym. Nie oznacza to, że każdy szczegół pałacowej kompozycji należy odczytywać dosłownie. Artyści przedstawili prawdziwe metody walki, lecz podporządkowali je propagandowej opowieści.
Armia, która nigdy się nie myli
Na kamiennych płytach Asyryjczycy działają jak sprawnie zbudowana machina. Żołnierze zachowują porządek, tarany przesuwają się ku fortyfikacjom, a szturm rozwija się zgodnie z planem. Nie widać zamieszania, odwrotu ani strat napastników.
Obrońcy stawiają opór, ale wynik wydaje się przesądzony. Ich walka służy przede wszystkim podkreśleniu potęgi zwycięzców. Im trudniejsza do zdobycia miała być twierdza, tym większą chwałę przynosiło jej opanowanie.
Kolejne sceny pokazują następstwa klęski. Z miasta wychodzą kobiety, mężczyźni i dzieci. Niektórzy prowadzą zwierzęta albo niosą dobytek. Jeńców pilnują asyryjscy żołnierze. Reliefy przedstawiają również egzekucje oraz brutalne kary wymierzane pokonanym.
Przemocy nie próbowano ukrywać. Miała działać jak ostrzeżenie. Odbiorca powinien zrozumieć, że sprzeciw wobec króla Asyrii prowadzi do zniszczenia miasta, utraty wolności i wygnania.
Król z dala od pola walki
Kulminacyjna część cyklu różni się od dynamicznych scen szturmu. Sennacheryb nie walczy i nie dowodzi z rydwanu. Siedzi na tronie, a przed nim przechodzą łupy oraz jeńcy z Lachisz.
Wokół monarchy stoją strażnicy i dworzanie. Wojownicy oraz inżynierowie wykonali pracę potrzebną do zdobycia twierdzy, ale w oficjalnej narracji całe zwycięstwo należało do króla. Towarzysząca przedstawieniu inskrypcja wskazywała, że Sennacheryb odbiera łupy z podbitego miasta.
Reliefy wykonano z gipsowych płyt datowanych na lata 700–692 p.n.e. Odkryto je w sali XXXVI Pałacu Południowo-Zachodniego w Niniwie. Przeznaczono je więc dla elitarnego odbiorcy. Mogli oglądać je członkowie dworu, urzędnicy, posłowie oraz przedstawiciele państw utrzymujących kontakty z Asyrią. Każdy z nich otrzymywał czytelną lekcję o skutkach nieposłuszeństwa.
Dlaczego pokazano właśnie Lachisz?
Najbardziej prawdopodobne wyjaśnienie wiąże się z przebiegiem całej kampanii. Asyryjczycy spustoszyli Judę i zmusili Ezechiasza do zapłacenia daniny, ale Jerozolima nie została przez nich zdobyta.
W swoich rocznikach Sennacheryb chwalił się, że zamknął władcę Judy w stolicy „niczym ptaka w klatce”. Opisywał podporządkowanie przeciwnika i przejęte bogactwa, nie twierdził jednak, że wkroczył do Jerozolimy.
Lachisz dawało królewskim artystom znacznie wygodniejszy materiał. Twierdza upadła, mieszkańców wyprowadzono, a łupy trafiły przed oblicze monarchy. Było to zwycięstwo pełne, jednoznaczne i łatwe do przedstawienia.
Nie zachowała się wypowiedź Sennacheryba wyjaśniająca, dlaczego wybrał właśnie ten epizod. Można jednak przypuszczać, że monumentalna scena zdobycia Lachisz pozwalała skierować uwagę odbiorców na bezsporny sukces, zamiast przypominać o stolicy, która przetrwała kampanię.
Historia napisana w pałacu zwycięzcy
Reliefy z Lachisz należą do najważniejszych wizualnych źródeł dotyczących wojny na starożytnym Bliskim Wschodzie. Pokazują broń, machiny oblężnicze, organizację szturmu, deportacje i sposób traktowania jeńców. Jednocześnie nie są fotografią ani neutralnym zapisem wydarzeń.
Każdy fragment kompozycji służy określonemu celowi. Asyryjska armia jest zdyscyplinowana i skuteczna. Król zachowuje spokój. Pokonani nie mają wpływu na własny los. Nie ma tu miejsca na błędy, straty ani niepewność.
Samo Lachisz zdobyto na wzgórzu w Judzie. Polityczne znaczenie tego zwycięstwa zbudowano jednak setki kilometrów dalej, w pałacu Sennacheryba. Tam lokalny sukces wojskowy zamienił się w opowieść o imperium, któremu nikt nie miał być w stanie się przeciwstawić.
Asyryjczycy rozumieli, że wygrana wojna to dopiero początek. Trzeba było jeszcze pokazać ją we właściwy sposób i zdecydować, co zapamiętają poddani, posłowie oraz przyszłe pokolenia.