Mówiono w Łodzi, że kiedy nad Księżym Młynem milkł gwizdek i gasły okienne oczy przędzalni, w halach zostawały nie tylko maszyny. Wchodziły wtedy skrzaty — maleńkie jak dłonie majstrów, ubrane w fartuszki z postrzępionych ścinków, w czapkach z filcowych odpadów. Pachniało po nich naftą i mydłem fabrycznym, a kroki miały lżejsze niż pył bawełniany unoszący się nad krosnami.
Pierwsza podobno zobaczyła je Rózia, młoda tkaczka z domku na Księżym Młynie. Wracała po zmianie, bo zgubiła haftkę od fartucha. W mroku między krosnami błysnęły dwie pary światełek, jak oczy kota — a potem usłyszała trzepot drobnych rąk. Jedno ze stworzeń wskoczyło na belkę transmisyjną, drugie zsunęło się do szuflady z cewkami. Rózia nie krzyknęła, tylko przeżegnała się po cichu i zostawiła na skrzynce z narzędziami kawałek chałki zawinięty w gazetę. Rano, mówią, znalazła obok starannie zawiązane pęczki nici, wymienione zużyte igły i odłożoną — jakby nigdy nic — zaginioną haftkę.
Od tamtej pory kobiety z przędzalni zaczęły przynosić skrzatom okruszki: łyczek mleka w buteleczce po kroplach, skrawek jabłka, a czasem słodki osad z herbaty. W zamian skrzaty napinały pasy, smarowały łożyska, rozwiązywały nierozwiązywalne supły i — co najważniejsze — pilnowały maszyn, by te nie „przysypiały” w połowie zmiany. „Kto w halach dobrze czyni, temu maszyna nie zawadzi” — mawiali starzy.
Nie wszystkim się to jednak podobało. Ekonom z przędzalni, człowiek o oczach jak gwoździe i czole wiecznie ściągniętym, uznał, że to gusła, i postanowił skrzaty przepędzić. „Niech robotnik robi, nie bajka” — powtarzał. Rozkazał zostawiać hale bez jednej iskierki światła i zamykać na podwójny skobel. A kiedy pewnej nocy usłyszał ciche stukanie, zastawił sidła: rozrzucił potłuczone butelki po oliwie i rozsmarował smołę, by złapać „szkodników”.
Rano w miejscu, gdzie zwykle czekały ułożone cewki, była tylko ciemna plama i ślady małych stóp. Skrzaty nie przyszły już przez kilka dni. Wtedy maszyny zaczęły „brać humory”: pas spadał z koła, igły strzelały jak wróble, a bawełna łapała supeł za supłem. Ludzie szeptali, że „znikła dobra ręka”. Produkcja stanęła, a ekonom miał minę jeszcze twardszą, choć po cichu liczył straty.
W tym czasie Rózia wzięła sprawy w swoje ręce. Wieczorem poszła do Białej Fabryki po pomoc do starego ślusarza, co znał się na lampach i talizmanach przeciw pożarom. Ten wysłuchał w milczeniu i podał jej blaszane pudełko po cukierkach. „Włóż do środka to, co w pracy najlepsze: najrówniejszą nić, najczystszy olej i kawałek chleba z solą. Połóż przy maszynie, co najczęściej staje. I nie mów nikomu” — poradził.
Rózia tak zrobiła. W pudełku leżała nitka biała jak świt, kropelka oleju pachnącego migdałowo i kromka jeszcze ciepła. Zostawiła je przy maszynie numer siedem, tej najbardziej złośliwej, a potem — choć serce miała w gardle — zgasiła lampę i wyszła.
Noc była lepka jak smar. Ale o świcie maszyna numer siedem stała wypucowana, pas napięty jak struna, a przy pudełku ktoś położył listek papieru wyrwany z księgi odpadów. Na nim koślawą ręką było napisane: „Niech się czyni sprawiedliwie: za okruszek — naprawa, za dobro — spokój. Ale za sidła — cisza.” Podpisano trzema krzyżykami i kropką jak łebek od szpilki.
Wieść rozeszła się szybko, choć szeptem. Robotnice z Księżego Młyna i z manufaktury przy Piotrkowskiej zaczęły zostawiać skrzatom drobne „zapłaty”: skórkę pomarańczy z niedzieli, zapałkę woskową, czasem wstążkę z odpadów. Skrzaty wróciły. Znów wieczorami stroiły krosna, prostowały zębatki, układały cewki w równe szeregi, a przy tym nuciły tak cicho, że aż dreszcz przechodził po karku — ktoś mówił, że ich pieśń brzmi jak stuk maszyny, tylko łagodniejszy.
Z ekonomem sprawa stała się prosta dopiero, gdy jedna z maszyn — jego ulubiona, nowa, przyjechana z samego Manchesteru — zacięła się w połowie partii i pękła jej iglica jak zapałka. Strata poszła w setki rubli. Tego dnia człowiek o oczach jak gwoździe zszedł z ambony biura, zdjął kapelusz i sam wsunął pod maszynę małą płócienną sakiewkę z garścią cukru. „Jak trzeba — przeprosić, to przeprosić” — mruknął. Od tej pory nie było już smoły ani szkła w halach, a w mroku zostawiano jedną lampkę, „dla przyjaciół”.
Opowiadano też, że skrzaty miały własne królestwo pod cegłami. Tunele prowadziły spod kotłowni aż do studni w podwórzu, gdzie woda brzmiała jak dzwon. Królową była Sznureczka — tak ją nazwano, bo potrafiła jednym dotknięciem rozplątać najtrudniejszy węzeł. Król nosił imię Krosno: z dębowej łupiny zrobił sobie tron i siadał na nim tylko wtedy, gdy w fabryce należało rozsądzić spór — komu pomóc najpierw, która maszyna woła głośniej, czyje ręce są lżejsze, a czyje ciężkie jak ołów.
Bywały też dni, kiedy skrzaty znikały zupełnie. Mówiono, że to na czas wielkich świąt albo burzy z piorunami, bo nie lubią, gdy ogień szuka sobie drogi po dachach. Wtedy ludzie przykładali do serca drobne dary, jakby nosili w kieszeni cichy pakt. A kiedy znów przychodził zwykły dzień, a gwizdek fabryczny rwał powietrze na strzępy, skrzaty wracały do swojego rytmu — niewidzialne, a przecież jakby obecne w każdym miarowym „tak-tak, tak-tak” krosna.
Stare robotnice przysięgały, że to dzięki nim w poniedziałek bywało łatwiej niż powinno, jakby ktoś już w niedzielę przetarł ścieżkę pośród zębów przekładni. Młodzi się śmiali, że to zabobon, dopóki nie przyszła noc, kiedy trzeba było zostać na zmianie, bo przyszedł termin dostawy. Wtedy i oni słyszeli ten szept: „Za okruszek — naprawa, za dobro — spokój”, cichszy niż pył, a jednak wyraźny.
Dziś fabryczne hale stoją często cicho, przemienione w muzea, lofty, biblioteki. Ale jeśli wejdziesz tam tuż po zamknięciu, kiedy sprzątaczka zamknie drzwi na klucz, a wiatr zasuszy zapach oleju na starych deskach, możesz dostrzec na parapecie trzy kropki kredą: znak, że skrzaty były w pobliżu. Nie proś o skarb ani o cuda. Zostaw im po prostu okruszek pamięci — a rano znajdziesz równiej ułożone myśli niż wieczorem, tak jak kiedyś robotnice znajdowały równiej ułożone cewki.
I tyle z tej łódzkiej opowieści: kto w halach dobrze czyni, temu maszyna nie zawadzi; kto kładzie sidła, temu zostaje tylko cisza. A skrzaty? Skrzaty robią swoje — w cieniu cegieł, w rytmie miasta, które nauczyło się pracować i nie tracić serca.