Przez dziesięciolecia uwagę archeologów przyciągała przede wszystkim sama świątynia. Najnowsze badania pokazują jednak, że równie ciekawa historia kryje się wokół niej. W Mit Rahina, na terenie starożytnego Memfis, egipsko-chińska misja odsłoniła pozostałości zabudowy mieszkalnej oraz kamienną instalację, która najprawdopodobniej służyła do przetwarzania winogron. W jej wnętrzu znaleziono pestki. Odkrycie pozwala prześledzić, jak miejsce związane z kultem potężnej bogini Sekhmet z czasem zaczęło pełnić także znacznie bardziej codzienne funkcje.
Świątynię odkryto przypadkiem podczas budowy domu
Pozostałości świątyni Sekhmet w Mit Rahina są znane od drugiej połowy XX wieku. Natrafiono na nie przypadkowo w 1959 roku, podczas budowy domu. Pierwsze prace archeologiczne przeprowadzono w latach 1961–1962. Później miejsce przez wiele lat nie było przedmiotem podobnych wykopalisk na większą skalę.
Do dokładniejszego dokumentowania reliktów powrócono w 2015 roku. Obecne badania prowadzi wspólna misja egipsko-chińska z udziałem specjalistów związanych z egipską Supreme Council of Antiquities oraz Shanghai Museum. Są to pierwsze szerzej zakrojone wykopaliska bezpośrednio w otoczeniu świątyni od początku lat 60.
Prace szybko pokazały, że historia tego miejsca nie kończy się wraz z okresem jego największego znaczenia religijnego.
Wokół dawnego sanktuarium pojawiły się domy
Archeolodzy odsłonili pozostałości budynków wykonanych z cegły mułowej. Interpretowane są jako zabudowa mieszkalna, która rozwijała się w sąsiedztwie dawnego kompleksu świątynnego.
To ważny trop w badaniach późniejszych dziejów Memfis. Sanktuarium Sekhmet było związane z ogromnym kompleksem Wielkiej Świątyni Ptaha, jednego z najważniejszych miejsc kultu w mieście. Z czasem funkcja religijna tego obszaru osłabiała, ale teren nie został porzucony.
Znalezione materiały wskazują, że był wykorzystywany w kolejnych epokach: od Trzeciego Okresu Przejściowego i Epoki Późnej, przez okres ptolemejski, aż po czasy grecko-rzymskie. Dawna przestrzeń sakralna stopniowo zaczęła więc funkcjonować również jako miejsce zamieszkania i codziennej działalności.
Dla archeologów jest to szczególnie cenne, ponieważ pozwala obserwować przemiany jednego fragmentu miasta na przestrzeni wielu stuleci.
Pestki winogron dały ważną wskazówkę
Po wschodniej stronie świątyni odkryto wapienną konstrukcję składającą się z dwóch poziomów. Górny basen był nachylony w stronę centralnego otworu, przez który ciecz mogła spływać do niżej położonej części. Budowa urządzenia wskazuje, że było ono przeznaczone do przetwarzania jakiegoś surowca i zbierania uzyskanej cieczy.
Bardzo ważnej wskazówki dostarczyła zawartość instalacji. W jej wnętrzu znaleziono pestki winogron.
To właśnie połączenie konstrukcji urządzenia i pozostałości roślinnych sprawia, że badacze interpretują obiekt jako prawdopodobną prasę związaną z produkcją wina. Zachowują jednak ostrożność – funkcja instalacji nie jest przedstawiana jako ostatecznie udowodniona.
Odkrycie pokazuje przy tym zupełnie inną stronę życia wokół dawnego sanktuarium. Obok miejsca kultu zachował się ślad działalności gospodarczej związanej z przetwarzaniem winogron i gromadzeniem powstającej cieczy w naczyniach.
Sekhmet łączyła wojnę, choroby i uzdrawianie
Patronka świątyni należała do najbardziej wyrazistych bóstw egipskiego panteonu. Sekhmet przedstawiano jako kobietę z głową lwicy. Jej imię wiązano z potęgą i siłą.
Bogini była kojarzona z wojną, gwałtownością, chorobami i niszczycielską mocą. Jednocześnie przypisywano jej zdolność ochrony przed epidemiami oraz uzdrawiania. Dla starożytnych Egipcjan nie była więc postacią dającą się łatwo wpisać w prosty podział na dobro i zło.
Jej kult był silnie związany z Memfis i z Ptahem, jednym z najważniejszych bóstw tego miasta. Świątynia Sekhmet stanowiła część większego kompleksu religijnego, którego centralnym punktem była Wielka Świątynia Ptaha.
Kamienne fragmenty prowadzą do czasów Ramzesa II
Nowe wykopaliska przyniosły również liczne elementy kamienne. Wśród nich znajdują się fragmenty posągów i dekoracji wykonane między innymi z wapienia, czerwonego granitu i łupku.
Znaczna część tych zabytków datowana jest na okres Nowego Państwa, szczególnie na czasy Ramzesa II. Niektóre elementy mogły pierwotnie należeć do Wielkiej Świątyni Ptaha. Lista znalezisk obejmuje również ceramikę, amulety fajansowe, niewielkie figurki z terakoty i wapienia, ostraka oraz stele wotywne. Razem tworzą materiał pozwalający badać zarówno religijne znaczenie miejsca, jak i jego późniejsze wykorzystanie.
To właśnie zestawienie monumentalnych pozostałości z drobnymi przedmiotami codziennego użytku pozwala zobaczyć, jak długo i na jak różne sposoby funkcjonowała ta część Memfis.
Memfis żyło dalej, gdy świątynia traciła dawne znaczenie
Starożytne stanowiska łatwo wyobrażać sobie jako miejsca, które po zakończeniu okresu świetności po prostu pustoszały. W praktyce ich historia była często znacznie bardziej skomplikowana. W Mit Rahina teren związany wcześniej z kultem był później przekształcany i ponownie wykorzystywany. Pojawiły się domy, a prawdopodobnie również urządzenia potrzebne do prowadzenia działalności gospodarczej.
Dzięki temu archeolodzy mogą śledzić nie tylko dzieje świątyni, ale również przemianę całej przestrzeni. To, co w jednym okresie było częścią ważnego centrum religijnego, po wielu pokoleniach mogło stać się zwyczajnym miejscem zamieszkania i pracy.
Pestki winogron są tutaj równie wymowne jak fragment posągu. Monument opowiada o religii i świecie oficjalnym. Pozostałości roślinne oraz domy prowadzą natomiast do ludzi, którzy korzystali z tego miejsca później i dostosowywali je do własnych potrzeb.
Kolejne sezony mają odsłonić dalszą historię tego miejsca
Egipsko-chińska misja zamierza kontynuować badania. Archeolodzy chcą dokładniej poznać układ zabudowy oraz ustalić, jak zmieniało się wykorzystanie terenu wokół świątyni Sekhmet. Dalsze wykopaliska mogą pomóc lepiej określić chronologię zabudowy mieszkalnej oraz funkcję kamiennej instalacji. Najważniejsze jest jednak spojrzenie na Memfis jako miasto, które przez kolejne epoki nieustannie się zmieniało.
W jednym miejscu spotykają się dziś pozostałości związane z Sekhmet, zabytki z czasów Ramzesa II, późniejsze domy z cegły mułowej i urządzenie, w którym zachowały się pestki winogron.
Po tysiącach lat historia Memfis okazuje się więc znacznie szersza niż opowieść o faraonach i monumentalnych świątyniach. To również historia ludzi, którzy mieszkali między dawnymi budowlami, pracowali i wykorzystywali tę przestrzeń długo po tym, gdy jej pierwotna funkcja zaczęła zanikać.
Źródła – Egipt
State Information Service of Egypt; Ministry of Tourism and Antiquities; Supreme Council of Antiquities; materiały egipsko-chińskiej misji archeologicznej prowadzącej badania w Mit Rahina.