Na pierwszy rzut oka łatwo go minąć. Duży głaz, ciemna metalowa tablica i kilka zdań zapisanych oficjalnym, wojskowym językiem. Dopiero po chwili uwagę przyciągają daty: 24–27 stycznia 1945 roku. To właśnie przemarsz 3 Dywizji Piechoty im. Romualda Traugutta upamiętniono w tym miejscu. Dla Ciechocinka był to czas szczególny – niemiecka okupacja właśnie dobiegła końca, przez Kujawy przesuwały się kolejne jednostki, a front szybko odchodził na zachód.
Cztery styczniowe dni zapisane na kamieniu
Treść tablicy mówi wprost, że miejsce upamiętnia przemarsz przez Ciechocinek w dniach 24–27 stycznia 1945 roku 3 Dywizji Piechoty im. Romualda Traugutta, wchodzącej w skład 1 Armii Wojska Polskiego.
Warto zwrócić uwagę właśnie na słowo „przemarsz”. Kamień nie upamiętnia momentu zakończenia niemieckiej okupacji miasta ani konkretnej bitwy rozegranej w Ciechocinku. Odnosi się do przejścia jednostki wojskowej przez miasto w czasie, gdy sytuacja na froncie zmieniała się niemal z dnia na dzień.
Na dole tablicy znajduje się jeszcze jedna data: 9 V 1975 r. Przypada ona na trzydziestą rocznicę zakończenia II wojny światowej, obchodzoną wówczas w Polsce 9 maja. Umieszczona na tablicy data 9 maja 1975 roku wiąże więc to upamiętnienie z trzydziestą rocznicą zakończenia wojny, obchodzoną wówczas w Polsce właśnie tego dnia.
Ciechocinek pod niemiecką nazwą Hermannsbad
Niemiecka okupacja rozpoczęła się w 1939 roku. Ciechocinek otrzymał nazwę Hermannsbad, a infrastruktura uzdrowiska została podporządkowana potrzebom okupanta. Miasto miało duże znaczenie jako zaplecze lecznicze. W czasie wojny wykorzystywano sanatoria i inne obiekty do leczenia oraz rekonwalescencji niemieckich żołnierzy.
Sytuacja zaczęła się gwałtownie zmieniać pod koniec 1944 i na początku 1945 roku. Armia Czerwona przygotowywała się do wielkiej ofensywy, a niemieckie struktury administracyjne i wojskowe zaczęły wycofywać się z terenów centralnej Polski.
W Ciechocinku od połowy 1944 roku trwała ewakuacja urzędów i szpitali. Wywożono także urządzenia balneotechniczne i wyposażenie służące zabiegom. Ostatnie dni okupacji przyniosły dalsze straty.
Niemcy opuszczali miasto między 18 a 20 stycznia
Materiały archiwalne wskazują, że między 18 a 20 stycznia 1945 roku Niemcy opuszczali Ciechocinek. Podczas odwrotu podpalano magazyny żywnościowe, a część obiektów została zdewastowana lub zniszczona.
Miasto nie podzieliło jednak losu miejscowości, które w ostatnich miesiącach wojny zostały niemal całkowicie zburzone. Znaczna część charakterystycznej zabudowy uzdrowiskowej przetrwała. Według oficjalnej historii miasta oraz materiałów Archiwum Państwowego 21 stycznia 1945 roku do Ciechocinka wkroczyły jednostki Armii Czerwonej, co zakończyło niemiecką okupację.
Gdy więc kilka dni później przez miasto przechodzili żołnierze 3 Dywizji Piechoty, Ciechocinek znajdował się już w zupełnie nowej sytuacji.
3 Dywizja ruszała dalej na północny zachód
3 Dywizja Piechoty im. Romualda Traugutta należała do 1 Armii Wojska Polskiego. W połowie stycznia jej żołnierze uczestniczyli w działaniach związanych z zajęciem Warszawy.
17 stycznia 1945 roku oddziały 1 Armii Wojska Polskiego weszły do zrujnowanej i opuszczonej w dużej części przez wojska niemieckie stolicy.
Nie był to jednak koniec styczniowego szlaku dywizji. Jednostki zostały skierowane dalej na północny zachód. Nastąpił szybki marsz w stronę Kujaw i Pomorza, za przesuwającym się frontem.
O przemarszu dywizji przez Ciechocinek w dniach 24–27 stycznia przypomina zachowana w mieście tablica pamiątkowa. W tym samym czasie związek taktyczny przemieszczał się w kierunku Bydgoszczy. Pod koniec miesiąca jednostki 3 Dywizji Piechoty działały już w rejonie tego miasta.
26–27 stycznia dywizja była już pod Bydgoszczą
W dniach 26–27 stycznia 1945 roku jednostki 3 Dywizji Piechoty znajdowały się w rejonie Bydgoszczy, uczestnicząc w działaniach przeciwko wycofującym się oddziałom niemieckim.
Tempo marszu dobrze pokazuje, jak dynamiczna była sytuacja na froncie. Jeszcze 17 stycznia żołnierze dywizji znajdowali się w Warszawie. Kilka dni później przechodzili przez Kujawy, a pod koniec miesiąca działali już znacznie dalej na północny zachód.
Ciechocinek znalazł się więc na jednym z etapów tego szybkiego przemieszczenia wojsk. Nie oznacza to jednak, że w samym mieście doszło w tych dniach do wielkiej bitwy. Kamień przypomina przede wszystkim obecność i przemarsz konkretnej jednostki.
Tablica opowiada także o pamięci z czasów PRL
W przypadku takich pomników warto patrzeć nie tylko na wydarzenie, które upamiętniają, ale również na czas, w którym tworzono ich przekaz.
Na ciechocińskiej tablicy widnieje data 9 maja 1975 roku. Był to rok szczególny dla oficjalnych obchodów końca II wojny światowej w PRL – trzydzieści lat po jej zakończeniu organizowano liczne uroczystości, przypominano szlak bojowy jednostek 1 Armii Wojska Polskiego i eksponowano ich udział w walkach u boku Armii Czerwonej.
Sam zapis z 1975 roku jest więc również częścią historii obiektu. Pokazuje, jak trzy dekady po wojnie utrwalano pamięć o wydarzeniach ze stycznia 1945 roku.
Kamień można dziś czytać na dwóch poziomach. Z jednej strony przypomina realny przemarsz wojsk. Z drugiej – jest świadectwem sposobu, w jaki wydarzenia te przedstawiano i upamiętniano w Polsce lat 70.
Wojenny ślad w mieście uzdrowiskowym
Ciechocinek najczęściej kojarzy się z tężniami, solanką, parkami i zabytkowymi łazienkami. W takim otoczeniu kamień poświęcony 3 Dywizji Piechoty może wydawać się obiektem drugoplanowym. A jednak przypomina o kilku dniach, w których historia uzdrowiska gwałtownie przyspieszyła.
Między wycofaniem niemieckich władz i wojska, wkroczeniem Armii Czerwonej a przemarszem kolejnych jednostek minęło zaledwie kilka dni. Okupacyjny porządek przestał istnieć niemal z tygodnia na tydzień, a działania wojenne szybko przenosiły się dalej na zachód.
Dlatego ten niepozorny kamień jest czymś więcej niż kolejną tablicą stojącą pośród zieleni. Daty 24–27 stycznia 1945 roku przypominają moment, gdy wojna przechodziła przez Ciechocinek, a miasto wchodziło w zupełnie nowy rozdział swojej historii.
Źródła
Urząd Miejski w Ciechocinku – materiały dotyczące historii miasta i zakończenia okupacji niemieckiej w styczniu 1945 roku.
Archiwa Państwowe / Szukaj w Archiwach – materiały dotyczące Komisji Zdrojowej w Ciechocinku i ostatnich dni okupacji.
Materiały dotyczące szlaku bojowego 3 Dywizji Piechoty im. Romualda Traugutta oraz działań 1 Armii Wojska Polskiego w styczniu 1945 roku.