Wśród drzew Starego Zoo przy ulicy Zwierzynieckiej stoi potężny brązowy lew. Dziś na jego cokole uwagę zwraca tablica przypominająca o stuleciu poznańskiego ogrodu zoologicznego, ale pierwotny sens monumentu był zupełnie inny. Rzeźbę odsłonięto w 1910 roku ku pamięci Roberta Jaeckla, człowieka, który przez ponad dwie dekady kierował rozwojem poznańskiego zoo. Autorem dzieła był August Gaul – jeden z najważniejszych niemieckich rzeźbiarzy specjalizujących się w przedstawieniach zwierząt na przełomie XIX i XX wieku.
Robert Jaeckel i rozwój poznańskiego zoo
Historia poznańskiego ogrodu zoologicznego rozpoczęła się wcześniej niż działalność Jaeckla. Jej początki sięgają 1871 roku, kiedy przy restauracji dworcowej na Jeżycach zaczęto gromadzić zwierzęta. Niewielka menażeria stała się zalążkiem późniejszego ogrodu zoologicznego.
W lutym 1874 roku podjęto próbę sformalizowania przedsięwzięcia poprzez utworzenie spółki akcyjnej. Projekt nie został jednak ostatecznie zrealizowany w planowanej formie. 16 maja 1875 roku powołano Stowarzyszenie Ogród Zoologiczny, które przejęło dalszą organizację i rozwój placówki. W jego władzach współpracowali Niemcy, Polacy i Żydzi, co w realiach ówczesnego Poznania pod panowaniem pruskim było zjawiskiem szczególnym.
Robert Jaeckel należał do osób, które odegrały najważniejszą rolę w dalszych dziejach ogrodu. Kierował nim od początku lat 80. XIX wieku, a pełne kompetencje dyrektorskie uzyskał w 1883 roku. Funkcję tę pełnił do swojej śmierci w 1907 roku.
Za jego czasów zoo rozbudowywano, powiększano kolekcję zwierząt i tworzono kolejne obiekty przeznaczone zarówno dla mieszkańców ogrodu, jak i odwiedzających. Poznań znajdował się wówczas pod panowaniem pruskim, będącym następstwem wcześniejszych rozbiorów Rzeczypospolitej.
Po śmierci Jaeckla postanowiono upamiętnić człowieka tak silnie kojarzonego z rozwojem zoo. Powołano specjalny komitet i rozpoczęto zbiórkę funduszy. Zamiast klasycznego pomnika przedstawiającego zmarłego zdecydowano się na znacznie bardziej charakterystyczną formę – figurę lwa. Monument odsłonięto w maju 1910 roku.
August Gaul stworzył lwa dla poznańskiego zoo
Autorem rzeźby został August Gaul, niemiecki artysta znany przede wszystkim z przedstawień zwierząt. Należał do czołowych twórców nowoczesnej niemieckiej rzeźby animalistycznej. Był związany z Berlińską Secesją, a w 1904 roku został członkiem Pruskiej Akademii Sztuk.
Gaul traktował zwierzę jako samodzielny temat artystyczny. Interesowała go budowa ciała, sposób poruszania się i naturalna postawa, a nie wyłącznie tradycyjne wykorzystywanie zwierząt jako symboli siły, odwagi czy władzy. Takie podejście dobrze widać właśnie w poznańskim lwie.
Poznańskie zamówienie miało znaczenie także dla rozwoju jednego z najbardziej charakterystycznych modeli w twórczości artysty. Od 1908 roku Gaul pracował nad stojącym lwem w związku z przygotowywanym pomnikiem Roberta Jaeckla. Pierwszy odlew powstał w 1910 roku. Później wykonano kolejne odlewy tego modelu, a jeden z nich znajduje się w zbiorach berlińskiej Alte Nationalgalerie.
Poznańskiego lwa odlano z brązu i ustawiono na wysokim cokole. Zwierzę nie ryczy, nie atakuje i nie zostało przedstawione w teatralnej pozie. Stoi stabilnie na czterech łapach, a wrażenie siły budują przede wszystkim masywna sylwetka i spokojna postawa.
Takie przedstawienie dobrze oddaje sposób pracy Gaula. Lew nie jest dodatkiem do rozbudowanej sceny ani jedynie nośnikiem alegorii. To właśnie zwierzę pozostaje głównym tematem dzieła.
Na cokole znalazł się portret Jaeckla
Pierwotny monument nie ograniczał się do samej figury lwa. Na cokole umieszczono reliefowy portret Roberta Jaeckla, a po przeciwnej stronie niemiecką inskrypcję:
„Dem Begründer des Tierparks zum Gedächtnisse”
Można ją przełożyć w przybliżeniu jako: „Założycielowi ogrodu zoologicznego ku pamięci”.
Określenie Jaeckla mianem założyciela nie odpowiadało jednak dokładnie historycznej chronologii. Poznańska menażeria istniała już od 1871 roku, zanim Jaeckel objął kierowanie ogrodem.
Zwracano na to uwagę już niedługo po powstaniu monumentu. Arthur Kronthal w wydanym w 1921 roku opracowaniu poświęconym pierwszym pięćdziesięciu latom poznańskiego zoo zaznaczał, że nazwanie Jaeckla założycielem nie było historycznie ścisłe. Pokazywało natomiast, jak duże znaczenie współcześni przypisywali jego działalności.
Lew nie powstał więc jako anonimowa dekoracja ogrodu. Był monumentem poświęconym konkretnej osobie, którą silnie utożsamiano z rozwojem poznańskiego zoo.
Tablica z 1974 roku nadała pomnikowi nowe znaczenie
Dzisiejszy cokół opowiada również późniejszą historię. Znajdująca się na nim tablica głosi:
„W tym miejscu powstał 100 lat temu poznański ogród zoologiczny. Poznań, we wrześniu 1974 r.”
Umieszczono ją podczas obchodów stulecia poznańskiego zoo. Archiwalne fotografie zachowane w Cyfrowym Repozytorium Lokalnym CYRYL dokumentują przygotowania oraz uroczystości związane z odsłonięciem tablicy 16 września 1974 roku.
Jubileusz liczono od 1874 roku, który przez lata przyjmowano jako moment formalnego początku działalności poznańskiego zoo. Historia samego zwierzyńca rozpoczęła się jednak już w 1871 roku, natomiast właściwe stowarzyszenie odpowiedzialne za dalsze prowadzenie ogrodu powstało w 1875 roku.
16 września 1974 roku wydarzyło się coś jeszcze istotnego dla historii poznańskiej zoologii – oficjalnie otwarto Nowe Zoo na Białej Górze. Dawny pomnik Roberta Jaeckla otrzymał w ten sposób dodatkową warstwę znaczenia. Monument poświęcony jednej osobie stał się jednocześnie miejscem przypominającym o historii całej instytucji.
Lew przetrwał ponad sto lat
Stare Zoo funkcjonuje przy ulicy Zwierzynieckiej do dziś. Sam ogród ma również formalny status zabytku – został wpisany do rejestru pod numerem A-201 decyzją z 25 kwietnia 1978 roku.
Lew Augusta Gaula pozostaje jedną z najstarszych i najbardziej charakterystycznych rzeźb znajdujących się na terenie ogrodu. Powstał ponad sto lat temu i nadal stoi na terenie Starego Zoo, dla którego został wykonany.
Jego znaczenie wykracza przy tym poza historię samego ogrodu zoologicznego. Monument łączy dzieje Poznania pod panowaniem pruskim, działalność Roberta Jaeckla oraz twórczość ważnego niemieckiego rzeźbiarza. Pokazuje także, jak wraz z upływem czasu może zmieniać się sposób odczytywania jednego obiektu: najpierw był pomnikiem konkretnego człowieka, później zaczął przypominać również o dziejach całej instytucji.
Łatwo przejść obok niego i zobaczyć jedynie dużą figurę zwierzęcia. Tymczasem brązowy lew jest śladem kilku różnych epok w historii miasta. To jeden z tych obiektów, dzięki którym historia Poznania pozostaje zapisana nie tylko w reprezentacyjnych gmachach i na miejskich placach, lecz również wśród drzew dawnego zwierzyńca.
Źródła
- Arthur Kronthal, Der Zoologische Garten in Posen von 1871 bis 1921, Poznań 1921.
- CYRYL – Cyfrowe Repozytorium Lokalne, archiwa Ogrodu Zoologicznego w Poznaniu.
- CYRYL – kolekcja Stare Zoo 1885–2000.
- Staatliche Museen zu Berlin, Alte Nationalgalerie – dokumentacja rzeźby Stehender Löwe Augusta Gaula.
- Georg Kolbe Museum – materiały biograficzne dotyczące Augusta Gaula i jego twórczości animalistycznej.
- Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Poznaniu – rejestr zabytków nieruchomych województwa wielkopolskiego.
- Poznan.pl – materiały dotyczące historii Ogrodu Zoologicznego w Poznaniu.
- Poznan.pl, Od menażerii do Nowego Zoo.
- Sztuka Poznania, Rzeźby w Starym Zoo – opracowanie dotyczące pomnika Roberta Jaeckla i rzeźby Augusta Gaula.