Akcja Wyborcza „Solidarność” (AWS) miała być spełnieniem marzenia o zjednoczonej prawicy po 1989 roku. Powstała w 1996 roku jako szeroki blok ugrupowań wywodzących się z obozu „Solidarności”, wokół NSZZ „Solidarność” i pod przywództwem Mariana Krzaklewskiego. W 1997 roku odniosła spektakularny sukces wyborczy – zdobyła ponad 33 proc. głosów, wprowadziła do Sejmu ponad 200 posłów i utworzyła rząd z Jerzym Buzkiem jako premierem. Cztery lata później praktycznie przestała istnieć jako siła ogólnokrajowa. Co się stało po drodze?
Za szeroka koalicja, za mało spoiwa
Od początku AWS była konstrukcją skomplikowaną. W jej skład wchodziło kilkadziesiąt ugrupowań – od narodowo-konserwatywnych, przez chrześcijańsko-demokratyczne, po liberalne i agrarne. Łączyło je przede wszystkim jedno: antykomunizm i odwołanie do dziedzictwa „Solidarności”. Znacznie słabszym spoiwem była spójna wizja państwa i wspólny program na całe cztery lata rządów.
W praktyce oznaczało to permanentne negocjacje, walkę o miejsca na listach, stanowiska w rządzie i wpływy w klubie parlamentarnym. Poszczególne partie nie zrezygnowały z własnych szyldów ani ambicji – dla wielu AWS była raczej „parasolem wyborczym” niż prawdziwą, jednolitą partią. Taki model sprawdza się przy jednorazowym zwycięstwie, ale bardzo źle znosi próbę rządzenia przez całą kadencję, gdy trzeba codziennie podejmować niepopularne decyzje.
Reformy Buzka – sukces z ciężkim rachunkiem politycznym
Rząd Jerzego Buzka przeprowadził jeden z największych pakietów zmian ustrojowych w III RP: reformę samorządową, zdrowotną, edukacyjną i emerytalną. To za jego kadencji wprowadzono trójszczeblowy samorząd terytorialny, gimnazja, kasy chorych i nowy system emerytalny. W tym samym czasie Polska weszła do NATO, a negocjacje w sprawie członkostwa w Unii Europejskiej mocno przyspieszyły.
Z perspektywy czasu część tych reform oceniana jest pozytywnie, ale politycznie okazały się one bardzo kosztowne. Reforma zdrowia wywołała chaos i kolejki, reforma oświaty – protesty nauczycieli i rodziców, a zmiany emerytalne – lęk o przyszłe świadczenia. AWS wzięła na siebie pełną odpowiedzialność za trudne, często bolesne decyzje, nie mając przy tym sprawnego zaplecza komunikacyjnego, które potrafiłoby je spokojnie wytłumaczyć opinii publicznej.
W efekcie formacja, która przyszła pod hasłem „moralnej odnowy” i naprawy państwa, zaczęła kojarzyć się wielu wyborcom z chaosem, sporami i pogarszającą się jakością usług publicznych. Nawet jeśli część rozwiązań była merytorycznie uzasadniona, politycznie AWS płaciła za nie coraz wyższą cenę.
Koalicja z Unią Wolności – małżeństwo z rozsądku
Po wyborach 1997 roku AWS stworzyła rząd wspólnie z Unią Wolności. Z arytmetycznego punktu widzenia był to ruch logiczny – zapewniał stabilną większość w Sejmie. Politycznie jednak okazał się trudny. Część działaczy prawicy widziała w UW ugrupowanie zbyt liberalne gospodarczo i obyczajowo, obce tradycji „Solidarności” i związkowego zaplecza.
Konflikty między partnerami koalicyjnymi narastały – zarówno w kwestiach personalnych, jak i programowych. Spory dotyczyły m.in. tempa reform, polityki gospodarczej i obsady kluczowych stanowisk. Ostatecznie w 2000 roku Unia Wolności opuściła rząd. AWS została z gabinetem mniejszościowym, coraz bardziej podzielona wewnętrznie i pod ostrzałem krytyki z obu stron sceny politycznej. Z lewej atakował ją Sojusz Lewicy Demokratycznej, z prawej wyrastały nowe inicjatywy, które chciały przejąć sfrustrowany elektorat.
Liderzy, ambicje i brak jednej twarzy
AWS od początku miała problem z przywództwem. Formalnym liderem był Marian Krzaklewski, ale obok niego funkcjonowali silni szefowie partii wchodzących w skład koalicji oraz popularny premier Jerzy Buzek. Zamiast jednego, wyrazistego przywódcy, który mógłby narzucić formacji kierunek i styl, AWS miała wielu „baronów” budujących własne zaplecza.
Przekładało się to na spory o listy wyborcze, obsadę resortów i strategię wobec koalicjanta. Badacze zwracają uwagę, że liderzy poszczególnych organizacji rzadko myśleli w kategoriach długofalowego interesu całego bloku, częściej – w kategoriach pozycji własnego środowiska. Symbolem tych problemów była kampania prezydencka 2000 roku. AWS poparła Mariana Krzaklewskiego jako kandydata przeciw Aleksandrowi Kwaśniewskiemu. Wynik – niewiele ponad 15 proc. głosów – został odebrany jako osobista porażka lidera i alarmujący sygnał, że formacja traci społeczne poparcie.
Rozłamy, AWSP i wybory 2001 roku
Gdy notowania AWS zaczęły spadać, wewnętrzne napięcia przerodziły się w otwarte rozłamy. Kolejni politycy opuszczali obóz, szukając nowego miejsca na scenie politycznej. To właśnie na „gruzach AWS” wyrosły późniejsze główne partie prawicy – Prawo i Sprawiedliwość oraz Platforma Obywatelska, które przejęły znaczną część działaczy i wyborców dawnej koalicji.
W 2001 roku część środowiska AWS powołała koalicję Akcja Wyborcza Solidarność Prawicy (AWSP), która wystartowała w wyborach parlamentarnych w nowej formule. Rezultat okazał się katastrofalny: wynik w okolicach 5,5–6 proc. głosów nie wystarczył do przekroczenia wyższego progu dla koalicji, co oznaczało całkowite wypadnięcie z Sejmu. Sam szyld AWS wkrótce potem został formalnie rozwiązany, a jego polityczny dorobek przejęły już inne ugrupowania.
Dziedzictwo AWS – przestroga i fundament
Dlaczego więc AWS się rozpadł? W największym skrócie – dlatego, że połączył się w nim zestaw wyjątkowo trudnych czynników: zbyt szeroka i niespójna koalicja, kosztowne i niepopularne reformy, brak jednego silnego przywództwa, konflikty personalne oraz błędne decyzje strategiczne, takie jak sposób prowadzenia koalicji z Unią Wolności czy niefortunna kampania prezydencka lidera formacji.
Jednocześnie AWS pozostawił po sobie trwałe ślady. To za jego rządów przeprowadzono kluczowe reformy instytucjonalne państwa i otwarto drogę do NATO oraz Unii Europejskiej. Na jego rozpadu wyrósł też nowy układ partyjny – z Platformą Obywatelską i Prawem i Sprawiedliwością jako głównymi rywalami na prawicy – który zdominuje polską politykę na kolejne dekady.
Historia Akcji Wyborczej „Solidarność” jest więc zarówno opowieścią o odważnych zmianach, jak i o politycznej autodestrukcji: o tym, jak wielka nadzieja na zjednoczoną prawicę i „solidarnościową” demokrację może załamać się pod ciężarem własnych podziałów, ambicji i nieumiejętności zarządzania zwycięstwem.