Kilka lat wcześniej Persowie spalili Ateny. Po odparciu inwazji to właśnie ateńska flota stanęła jednak na czele greckich miast, które zamierzały kontynuować walkę z imperium Achemenidów. Powstały wówczas sojusz miał chronić Greków i przenieść działania wojenne na wschodnią część Morza Egejskiego. Z czasem układ sił zmienił się tak bardzo, że próba opuszczenia związku mogła skończyć się oblężeniem, utratą okrętów i narzuconą daniną.
Ateny przejęły przywództwo po Sparcie
Wielka wyprawa Kserksesa na Grecję zakończyła się niepowodzeniem. Po bitwie pod Salaminą w 480 roku p.n.e. i kolejnych zwycięstwach w następnym roku Persowie zostali wyparci z europejskiej części świata greckiego. Wojna nie dobiegła jednak końca. Greckie miasta położone na wybrzeżach Azji Mniejszej nadal znajdowały się w zasięgu perskiej potęgi, a działania przeciw Achemenidom można było prowadzić na wyspach i wzdłuż wschodnich wybrzeży Morza Egejskiego.
Początkowo dalszymi operacjami kierował Spartanin Pauzaniasz, zwycięzca spod Platejów. Jego postępowanie wywołało jednak konflikt ze sprzymierzeńcami. Tukidydes przekazuje, że miasta jońskie zwróciły się do Ateńczyków z prośbą o przejęcie dowództwa. W latach 478–477 p.n.e. ukształtował się nowy sojusz, w którym właśnie Ateny zajęły pozycję przywódcy.
Dziś nazywamy go Związkiem Delijskim. Określenie pochodzi od wyspy Delos, gdzie znajdował się wspólny skarbiec i odbywały się zebrania sprzymierzeńców. W początkowym okresie członkowie zachowywali formalną autonomię i uczestniczyli we wspólnym podejmowaniu decyzji. Dokładny sposób organizacji głosowań pozostaje przedmiotem dyskusji historyków. Nie ulega natomiast wątpliwości, że Ateny od początku dysponowały największą siłą morską i kierowały operacjami wojennymi.
Jedni wystawiali okręty, inni płacili
Celem sojuszu była dalsza walka z Persją. Poszczególne polis miały wnosić wkład w postaci okrętów albo pieniędzy. Ustalenie pierwszej wysokości składek tradycja wiązała z ateńskim politykiem Arystydesem. Łączną wartość daniny określono na 460 talentów.
Dla wielu mniejszych miast wpłacanie pieniędzy było wygodniejsze niż samodzielne budowanie okrętów, utrzymywanie załóg i szkolenie marynarzy. Właśnie tutaj pojawił się jednak mechanizm, który z czasem zaczął pracować na korzyść Aten.
Tukidydes zauważał, że wielu sprzymierzeńców rezygnowało z dostarczania własnych jednostek i wybierało składkę pieniężną. Ateny za te środki powiększały flotę. Miasta płacące daninę ograniczały tymczasem własne możliwości wojskowe. W rezultacie z każdym kolejnym rokiem różnica między ateńskim potencjałem morskim a siłą większości sojuszników rosła.
Ateńczycy nie zaczynali oczywiście od zera. Jeszcze przed wielką inwazją Kserksesa potrafili skutecznie przeciwstawić się Persom, czego przykładem było zwycięstwo pod Maratonem. W kolejnej dekadzie rozbudowa floty uczyniła jednak z Aten potęgę morską, a Związek Delijski dał im środki pozwalające tę przewagę utrzymywać i powiększać.
Naksos przekonało się, że wystąpienie nie będzie łatwe
Jednym z najważniejszych momentów przemiany związku był bunt Naksos w pierwszej połowie V wieku p.n.e. Wyspa próbowała zerwać z sojuszem, lecz Ateny odpowiedziały siłą. Naksos zostało pokonane i podporządkowane.
Znaczenie tego wydarzenia było większe niż los jednego polis. Jeżeli członek sojuszu nie może dobrowolnie go opuścić, a próba secesji kończy się interwencją wojskową, relacja między partnerami zaczyna się zmieniać. Tukidydes właśnie podporządkowanie Naksos wskazywał jako jeden z etapów wzrostu ateńskiej dominacji.
Mechanizm był dla Aten korzystny. Miasto, które przez lata płaciło składkę zamiast utrzymywać własną flotę, stawało się znacznie słabsze w chwili konfliktu z przywódcą związku. Ateńczycy dysponowali natomiast okrętami finansowanymi również ze środków swoich sprzymierzeńców.
Thasos zapłaciło wysoką cenę za bunt
Jeszcze mocniej przewagę Aten pokazał konflikt z Thasos. Wyspa zbuntowała się w 465 roku p.n.e. na tle sporu o punkty handlowe na trackim wybrzeżu oraz kopalnię pozostającą w rękach Thasyjczyków.
Ateny rozpoczęły oblężenie. Po około trzech latach Thasos skapitulowało i musiało przyjąć surowe warunki. Zburzono jego mury, odebrano mu okręty, nałożono obowiązek spłacenia zaległych należności oraz dalszego płacenia daniny. Thasyjczycy utracili również swoje posiadłości i interesy na kontynencie.
Trudno w takim układzie mówić już o związku równorzędnych państw. Ateny nadal występowały jako przywódca wspólnoty, ale coraz częściej mogły określać warunki, których pozostali członkowie nie byli w stanie odrzucić.
Wojna z Persją przynosiła rzeczywiste sukcesy
Nie oznacza to, że pierwotny cel Związku Delijskiego był tylko pretekstem. Sojusz rzeczywiście prowadził działania przeciw Persji i odnosił poważne sukcesy.
Za czasów Kimona grecka flota działała w Azji Mniejszej i na wschodnich wodach Morza Śródziemnego. Szczególne znaczenie miało zwycięstwo nad Eurymedonem, gdzie siły perskie zostały pokonane zarówno na morzu, jak i na lądzie. Perskie możliwości bezpośredniego nacisku na miasta egejskie zostały poważnie ograniczone.
Paradoks polegał na tym, że powodzenie wspólnej polityki wojennej zmniejszało zagrożenie, które pierwotnie uzasadniało istnienie związku. Ateńska kontrola nad sprzymierzeńcami nie słabła jednak razem z potęgą Persów na Morzu Egejskim.
Wspólny skarbiec trafia do Aten
Kolejnym przełomowym momentem było przeniesienie skarbca z Delos do Aten w 454/453 roku p.n.e. Od tego czasu zachowały się ateńskie listy danin, dokumentujące jedną sześćdziesiątą wpłat przeznaczaną dla bogini Ateny.
Zmiana miejsca przechowywania pieniędzy miała znaczenie większe niż administracyjna przeprowadzka. Wspólne środki znalazły się teraz w mieście, które dowodziło flotą, kontrolowało aparat finansowy i coraz skuteczniej narzucało swoją wolę sprzymierzeńcom.
W starożytności pojawiały się oskarżenia, że Ateny wykorzystują zasoby związku także dla własnych potrzeb. Szczególnie głośna stała się kwestia programu budowlanego Peryklesa. Zbyt dużym uproszczeniem byłoby stwierdzenie, że daniny sprzymierzeńców po prostu „zbudowały Partenon”. Nie ma jednak wątpliwości, że finanse związku zostały mocno powiązane z ateńskim systemem państwowym i gospodarczym.
Sojusz nie zamienił się w imperium jednego dnia
Nie istniał moment, w którym Związek Delijski został oficjalnie rozwiązany, a następnego dnia ogłoszono powstanie „Imperium Ateńskiego”. Proces przebiegał stopniowo. Coraz więcej państw wpłacało pieniądze zamiast wystawiać okręty, Ateny rozbudowywały flotę, próby wystąpienia tłumiono siłą, a wspólny skarbiec ostatecznie trafił do miasta stojącego na czele całego systemu.
W drugiej połowie V wieku p.n.e. przewaga Aten była już jednym z głównych problemów politycznych świata greckiego. Tukidydes właśnie wzrost ich potęgi i strach, jaki wywoływał w Sparcie, uznał za najgłębszą przyczynę wojny peloponeskiej.
System stworzony do walki z Persami stał się więc fundamentem ateńskiej dominacji na Morzu Egejskim. Pieniądze sprzymierzeńców utrzymywały flotę, flota pozwalała wymuszać posłuszeństwo, a wymuszone posłuszeństwo zapewniało dalsze wpływy do skarbca. Gdy Ateny weszły później w wyniszczającą wojnę ze Spartą, broniły już nie tylko własnego bezpieczeństwa, lecz także imperium. Konsekwencje tej polityki szczególnie wyraźnie widać w dziejach Aten po śmierci Peryklesa.