Fragment kości znaleziony w Wyoming dostarczył nowych argumentów w sporze, który od lat dzieli paleontologów. Dotyczy dinozaura o niezwykłej czaszce, otoczonej długimi, ostrymi wyrostkami. Stygimoloch zdobył popularność dzięki „Jurassic World”, gdzie bez większego wysiłku rozbijał głową przeszkody. Prawdziwe zwierzę było jednak znacznie mniej poznane, niż sugerowałby jego filmowy wizerunek. Co więcej, naukowcy nadal dyskutują, czy stygimoloch stanowił odrębny rodzaj, czy był młodszą postacią pachycefalozaura.
Stygimoloch mógł być młodym pachycefalozaurem
Jedną z największych zagadek dotyczących stygimolocha jest jego klasyfikacja. Przez lata traktowano go jako odrębnego przedstawiciela pachycefalozaurów, grupy dwunożnych dinozaurów wyróżniających się pogrubionymi kośćmi sklepienia czaszki.
W 2009 roku John Horner i Mark Goodwin opublikowali badanie, które podważyło ten podział. Porównali szczątki trzech zwierząt uznawanych wcześniej za osobne rodzaje: Dracorex, Stygimoloch i Pachycephalosaurus. Wykorzystali między innymi tomografię komputerową oraz analizy mikroskopowej budowy kości.
Wyniki sugerowały, że różnice między czaszkami mogły wynikać z wieku. Według tej hipotezy drakoreks reprezentował najmłodsze stadium rozwojowe, stygimoloch osobniki nieco starsze, a pachycefalozaur zwierzęta dorosłe. Wraz ze wzrostem kopuła kostna stopniowo się powiększała, natomiast długie wyrostki zmieniały kształt i proporcje.
Kolejne badania, opublikowane w 2016 roku przez Marka Goodwina i Davida Evansa, dostarczyły dodatkowych argumentów przemawiających za taką interpretacją. Nie zakończyły jednak dyskusji.
Odkrycie z Wyoming przyniosło nowe argumenty
W pracy opublikowanej w styczniu 2025 roku Anton Wroblewski opisał szczątki przypisane do Stygimoloch spinifer, pochodzące z formacji Ferris w południowym Wyoming. Wśród nich znajdował się fragment lewej kości łuskowej czaszki z charakterystycznymi wyrostkami.
Szczątki odkryto w osadach powstałych pod koniec kredy. Według szacunków przedstawionych przez badacza pochodzą one z ostatnich kilkuset tysięcy lat przed wielkim wymieraniem na granicy kredy i paleogenu. Badacz uznał, że znalezisko wspiera hipotezę o odrębności stygimolocha. Istotne okazało się rozmieszczenie skamieniałości w kolejnych warstwach skalnych. Według tej interpretacji stygimoloch mógł występować później niż znane okazy pachycefalozaura.
Nie jest to jednak ostateczny dowód. Materiał kopalny pozostaje ograniczony, a zmiany anatomiczne zachodzące podczas dorastania mogły być znaczne. Rozstrzygnięcie sporu wymaga kolejnych odkryć.
Nazwa nawiązuje do świata zmarłych
Stygimolocha opisali w 1983 roku paleontolodzy Peter Galton i Hans-Dieter Sues. Podstawą ustanowienia nowego rodzaju był fragment kości łuskowej czaszki odkryty w formacji Hell Creek w Montanie. Nazwa Stygimoloch łączy Styks, mitologiczną rzekę oddzielającą świat żywych od krainy umarłych, z imieniem Molocha, postaci znanej z dawnych wierzeń. Epitet gatunkowy spinifer oznacza „noszący kolce”.
Inspiracją dla takiego nazewnictwa była niezwykła budowa czaszki. Wyrastające z niej ostre wyrostki nadawały zwierzęciu wygląd zupełnie inny niż u większości dinozaurów. Znaczenie miało również miejsce odkrycia – nazwa formacji Hell Creek oznacza dosłownie „Piekielny Potok”.
Trzy metry długości i głowa pokryta kolcami
Stygimoloch żył pod koniec kredy, około 67–66 milionów lat temu, w Ameryce Północnej. Jego długość szacuje się na około trzy metry, choć dokładne proporcje ciała pozostają niepewne. Większość rozpoznanych szczątków stanowią fragmenty czaszek. Budowę tułowia i kończyn odtwarza się więc głównie na podstawie lepiej poznanych krewniaków. Zwierzę prawdopodobnie poruszało się na dwóch silnych tylnych nogach, miało długi ogon oraz stosunkowo niewielkie przednie kończyny.
Najbardziej charakterystyczne były jednak kostne wyrostki znajdujące się z tyłu czaszki. Część z nich miała postać długich, ostro zakończonych kolców, a pozostałe przypominały mniejsze guzki. Sklepienie czaszki było pogrubione, lecz nie tworzyło tak rozbudowanej kopuły jak u dorosłego pachycefalozaura.
Nie wiadomo, czy kolce pokrywała dodatkowa warstwa keratyny ani jaką miały barwę. Mogły służyć do prezentacji podczas zachowań społecznych lub rozpoznawania innych osobników. Ich dokładna funkcja pozostaje jednak nieustalona.
Czy naprawdę potrafił uderzać głową z ogromną siłą?
Budowa czaszek pachycefalozaurów od dawna skłania naukowców do rozważań nad możliwością walk polegających na uderzaniu głową. W 2013 roku Joseph Peterson, Collin Dischler i Nicholas Longrich przeanalizowali uszkodzenia czaszek różnych pachycefalozaurów. Zmiany rozpoznano na około 22 procentach badanych okazów z zachowanymi kopułami kostnymi. Ich rozmieszczenie było zgodne z hipotezą, że zwierzęta wykorzystywały głowę podczas starć między osobnikami.
Nie oznacza to jednak, że wszystkie pachycefalozaury zderzały się czołowo. Mogły również uderzać pod innym kątem lub przepychać przeciwników. Szczególnie ostrożnie należy interpretować zachowanie stygimolocha, którego czaszka różniła się budową od dużej, zaokrąglonej kopuły dorosłego pachycefalozaura. Nie znaleziono dowodów, że stygimoloch był zdolny do rozbijania twardych ścian bez odniesienia poważnych obrażeń.
W „Jurassic World” stał się żywym taranem
Stygimoloch pojawił się w filmie „Jurassic World: Upadłe królestwo” z 2018 roku. Zwierzę, nazywane Stiggy, pomaga Owenowi i Claire wydostać się z zamknięcia, uderzając głową w przeszkodę. Później wywołuje zamieszanie podczas aukcji dinozaurów.
Twórcy wykorzystali charakterystyczną budowę czaszki i popularną hipotezę dotyczącą walk pachycefalozaurów. Filmowe zachowanie zostało jednak wyraźnie wyolbrzymione. Nie znamy rzeczywistej siły uderzenia stygimolocha ani odporności jego głowy na tak duże obciążenia.
Co jadł i w jakim środowisku żył?
Stygimoloch był najprawdopodobniej roślinożercą. Sposób odżywiania rekonstruuje się przede wszystkim na podstawie budowy uzębienia pachycefalozaurów. Mógł zjadać liście, pędy i inne części roślin, jednak dokładnego jadłospisu nie znamy. Zamieszkiwał zachodnią część Ameryki Północnej, gdzie pod koniec kredy występowały lasy, doliny rzeczne i rozległe równiny zalewowe. Żyły tam również triceratopsy, hadrozaury oraz tyranozaur, jeden z największych drapieżników tamtego okresu.
Nie ma wiarygodnych znalezisk potwierdzających obecność stygimolocha w Europie. Na terenach dzisiejszej Polski odkrywano przede wszystkim tropy innych dinozaurów, pochodzące głównie ze znacznie wcześniejszych okresów mezozoiku.
Stygimoloch zniknął wraz z końcem kredy
Około 66 milionów lat temu uderzenie dużej planetoidy w rejonie dzisiejszego Meksyku wywołało globalny kryzys środowiskowy. Wyginęły wszystkie dinozaury nieptasie, w tym pachycefalozaury. Przetrwały natomiast niektóre linie ptaków, które są dziś jedynymi żyjącymi przedstawicielami dinozaurów. Ich historia stanowi część dziejów zwierząt, których linie ewolucyjne przetrwały od mezozoiku do współczesności.
W przypadku stygimolocha największa niewiadoma dotyczy jego miejsca w drzewie ewolucyjnym. Nowe szczątki z Wyoming pokazały, że nawet pojedyncza kość może dostarczyć argumentów zmieniających interpretację dawnych odkryć. Rozstrzygnięcie, czy stygimoloch był osobnym rodzajem, czy młodszą postacią pachycefalozaura, wymaga jednak kolejnych skamieniałości.
Źródła
- Galton P.M., Sues H.-D. (1983), New data on pachycephalosaurid dinosaurs (Reptilia: Ornithischia) from North America, „Canadian Journal of Earth Sciences”, t. 20, nr 3, s. 462–472. DOI: 10.1139/e83-043.
- Horner J.R., Goodwin M.B. (2009), Extreme Cranial Ontogeny in the Upper Cretaceous Dinosaur Pachycephalosaurus, „PLOS ONE”, t. 4, nr 10, e7626. DOI: 10.1371/journal.pone.0007626.
- Peterson J.E., Dischler C., Longrich N.R. (2013), Distributions of Cranial Pathologies Provide Evidence for Head-Butting in Dome-Headed Dinosaurs (Pachycephalosauridae), „PLOS ONE”, t. 8, nr 7, e68620. DOI: 10.1371/journal.pone.0068620.
- Goodwin M.B., Evans D.C. (2016), The early expression of squamosal horns and parietal ornamentation confirmed by new end-stage juvenile Pachycephalosaurus fossils from the Upper Cretaceous Hell Creek Formation, Montana, „Journal of Vertebrate Paleontology”, t. 36, nr 2, e1078343. DOI: 10.1080/02724634.2016.1078343.
- Wroblewski A.F.-J. (2025), Southernmost record of the pachycephalosaurine Stygimoloch spinifer and palaeobiogeography of latest Cretaceous North American dinosaurs, „Lethaia”, t. 57, nr 4 (rocznik 2024), s. 1–10. DOI: 10.18261/let.57.4.7.