Poniższy artykuł prezentuje syntetyczną, ale możliwie kompleksową historię Ukrainy, od czasów najdawniejszych aż po współczesność. Ma on na celu ukazanie kluczowych etapów rozwoju tego kraju, jego kultury, walki o niepodległość i tożsamości narodowej.
1. Pradzieje i początki państwowości
Terytorium dzisiejszej Ukrainy było zasiedlone już w paleolicie. Około 4000–3000 p.n.e. rozwijała się tu kultura trypolska, znana z dużych osad i wysublimowanej ceramiki. Kolejne fale migracji (Scytowie, Sarmaci, Gotowie) ukształtowały mozaikę etniczną regionu. Od VIII w. n.e. na obszarze północnego wybrzeża Morza Czarnego oraz dorzecza Dniepru zaczyna kwitnąć państwo ruskie zwane Kijowską Rusią, będące jednym z filarów średniowiecznej Europy Wschodniej.
2. Kijowska Ruś (IX–XIII w.)
Według kronik najstarszą stolicą Rusi był Kijów, założony prawdopodobnie w V–VI w. Przełomowym momentem było przyjęcie chrześcijaństwa przez księcia Włodzimierza Wielkiego w 988 r., co włączyło Rusię do kręgu kultury bizantyjskiej i łacińskiej. Kijowska Ruś rozkwitała handlowo i kulturalnie, panowała nad szlakami handlowymi między Skandynawią a Bizancjum. W XIII w. Ruś została zniszczona przez najazd mongolski (1240), co zapoczątkowało jej rozpad i zależność od Złotej Ordy.
3. Wielkie Księstwo Litewskie i unia z Koroną (XIII–XVII w.)
Po upadku władzy kijowskiej Rusi teraźniejsze ziemie ukraińskie znalazły się pod wpływem Wielkiego Księstwa Litewskiego, a później w ramach unii polsko-litewskiej – w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. W wyniku unii lubelskiej (1569) większość ziem Dniepru przypadła Koronie Królestwa Polskiego. To okres konfliktów i asymilacji – na terenach ukraińskich rozkwitał prawosławny ruch bractw i szkoły, równocześnie umacniała się polska szlachta ziemska.
4. Powstanie Bohdana Chmielnickiego i Hetmanat (1648–1686)
W 1648 r. hetman Bohdan Chmielnicki stanął na czele powstania kozackiego przeciw Rzeczypospolitej, postulując wolność religijną prawosławnych i prawa Kozaczyzny. Powstanie zakończyło się utworzeniem ukraińskiego Hetmanatu kozackiego, najpierw w sojuszu z Chanatem Krymskim, a od 1654 r. – protektoratem Moskwy (ugoda perejasławska). W kolejnych dekadach Hetmanat starał się zachować autonomię, ale rosnąca ekspansja moskiewska i polityka cara doprowadziły do stopniowej utraty niezależności.
5. Podział między Imperium Rosyjskie i Austro-Węgry (XVIII–XIX w.)
Konfederacja barska, kolejne zrywy kozackie i wojny Rzeczypospolitej ze Szwecją otworzyły drogę do rozbiorów Polski (1772, 1793, 1795). Ziemie ukraińskie wcielono w dużej mierze do Imperium Rosyjskiego (Lewobrzeżna Ukraina, Kijów, Czernihów, Cherson), a Galicję – do Austro-Węgier. Pod zaborem rosyjskim nasilono proces rusyfikacji, zamknięto szkoły i cerkwie prawosławne; pod austro-węgierskim zaś rozwijały się ukraińskie instytucje kulturalne (Towarzystwo «Proswita»).
6. Pierwsze dążenia niepodległościowe (XX w.)
Wybuch I wojny światowej i rewolucje w Rosji (1917) stworzyły szansę na odrodzenie państwa. W 1917 powstała Ukraińska Centrala Rada, a w styczniu 1918 proklamowano Ukraińską Ludową Republikę (UNR). Część ziem znalazła się jednak w Polsce (województwa lwowskie), w ZSRR utworzono Ukraińską Socjalistyczną Republikę Radziecką, a Galicja Wschodnia przypadła II RP. Walki o granice i wewnętrzne konflikty trwały do 1921 r.
7. Lata 1921–1939: sowiecka konsolidacja i kolektywizacja
Pod rządami bolszewickimi Ukraina przeszła gwałtowne przemiany – wprowadzono kolektywizację rolnictwa, co w połączeniu z polityką rekwirowania zboża doprowadziło do Wielkiego Głodu (Hołodomor) 1932–33, w którym zmarło od 3 do 7 milionów ludzi. Represje dotknęły inteligencję, duchowieństwo i ukraińskich działaczy narodowych. Jednocześnie rozwijano przemysł i miasto, rodziła się nowa klasa robotnicza.
8. II wojna światowa i okupacje (1939–1945)
W wyniku paktu Ribbentrop–Mołotow (1939) ZSRR zaanektował wschodnią Polskę (Galicję), co zbiegło się z wybuchem wojny. Niemcy zaatakowały ZSRR w 1941 r., okupując Ukrainę. Okupacja niemiecka charakteryzowała się eksterminacją Żydów (Holocaust na terenach ukraińskich), likwidacją inteligencji i brutalną eksploatacją gospodarki. W 1944 r. Armia Czerwona odbiła Kijów, przywracając sowiecką władzę.
9. Okres radziecki i droga do niepodległości (1945–1991)
Po wojnie Ukraina, choć zniszczona, stała się jednym z najbardziej uprzemysłowionych obszarów ZSRR. Rozbudowano kopalnie, huty, elektrownie (w tym atomową w Czarnobylu). W 1986 r. doszło do wybuchu elektrowni jądrowej w Czarnobylu, co ujawniło braki w systemie radzieckim i miało długotrwałe skutki ekologiczne. W latach 80. zaczęły narastać protesty ekologiczne i narodowościowe. W czerwcu 1991 r. w referendum 90 % obywateli opowiedziało się za niepodległością.
10. Niepodległa Ukraina (1991–2013)
24 sierpnia 1991 r. parlament ogłosił Deklarację Niepodległości. W wyborach prezydenckich w grudniu Leonid Krawczuk został pierwszym prezydentem. Ukraina musiała zbudować własne instytucje, przemysł i gospodarkę, mierząc się z hiperinflacją oraz tranzytem broni jądrowej (ostatnie głowice przekazano Rosji w 1996 r.). Polityka wewnętrzna była niestabilna – konflikty między Wschodem a Zachodem kraju, korupcja i wolnorynkowe reformy prowadziły do wielu napięć.
11. Pomarańczowa Rewolucja i zmiany polityczne (2004–2013)
W 2004 r. sfałszowane wybory prezydenckie między Wiktorem Juszczenką a Wiktorem Janukowyczem wywołały masowe protesty („Pomarańczowa Rewolucja”). Po odwołaniu drugiej tury doszło do powtórki głosowania, którą wygrał Juszczenko. Rewolucja przybliżyła Ukrainę do UE, ale rozczarowanie reformami oraz konflikty polityczne osłabiły jej wpływ.
12. Euromajdan i wojna z Rosją (2013–)
Listopad 2013 r. – prezydent Janukowycz odrzucił umowę stowarzyszeniową z UE, co zapoczątkowało protesty zwane Euromajdanem. W lutym 2014 r. Janukowycz uciekł z kraju, a nowy rząd zbliżył się do Zachodu. Rosja w marcu 2014 r. dokonała aneksji Krymu, a prorosyjscy separatyści ogłosili niepodległość w Donbasie, co przerodziło się w trwający konflikt zbrojny.
13. Pełnoskalowa inwazja 2022 i obecne wyzwania
24 lutego 2022 r. Rosja rozpoczęła pełnoskalową inwazję, wymierzoną w obalenie ukraińskiego państwa. Ukraina – wspierana przez społeczeństwo i pomoc międzynarodową – stawiła opór, zadając przeciwnikowi dotkliwe porażki pod Kijowem, Charkowem i na południu. Wojna niesie tragiczne straty w ludności cywilnej i infrastrukturze, ale przyczyniła się do konsolidacji narodu wokół idei niepodległości i europejskiej integracji.
Wnioski
Historia Ukrainy to opowieść o ciągłej walce o suwerenność, kulturę i język, wzbogacona o wpływy wschodnie i zachodnie. Kraj od wieków znajdował się na styku wielkich imperiów – bizantyjskiego, mongolskiego, litewskiego, polsko-rosyjskiego, austro-węgierskiego oraz sowieckiego. Mimo prób rusyfikacji i zniszczeń wojennych ukraińska tożsamość narodowa nie zniknęła, lecz ewoluowała, prowadząc w 1991 r. do odrodzenia państwowości. Obecna walka o niepodległość przypomina, że Ukraina pozostaje nie tylko pragnieniem suwerennego bytu, lecz także strażnikiem europejskich wartości wolności i demokracji.
Fot. AI