Instytut Pamięci Narodowej zaprasza na trzy warszawskie pokazy spektaklu „Przez ścianę” w reżyserii Leszka Zdunia. Przedstawienia odbędą się 18 czerwca 2026 roku o godz. 18.00 oraz 19 czerwca 2026 roku o godz. 17.00 i 19.00 w Centrum Edukacyjnym IPN „Przystanek Historia” przy ul. Marszałkowskiej 21/25 w Warszawie.
Wstęp na wydarzenie jest bezpłatny, ale obowiązuje wcześniejsza rezerwacja wejściówek. Zgłoszenia można kierować na adres: wydarzeniakulturalne@ipn.gov.pl.
„Przez ścianę” to autorska sztuka teatralna Leszka Zdunia, inspirowana historią Wiesławy Pajdak i Jerzego Śmiechowskiego. Ich losy splotły się jesienią 1947 roku w więzieniu mokotowskim przy ul. Rakowieckiej w Warszawie. Oboje zostali osadzeni w związku z podejrzeniami o udział w konspiracji i szpiegostwo.
Ich cele dzieliła cienka ściana. To właśnie przez nią nawiązali kontakt, wystukując wiadomości alfabetem Morse’a. Zaczęło się od prostych pytań o imię, powód uwięzienia i sytuację po drugiej stronie. Z czasem ta niezwykła rozmowa stała się dla nich sposobem na przetrwanie samotności, strachu i więziennego upodlenia.
Kiedy okazało się, że Jerzemu grozi kara śmierci, Wiesława próbowała podtrzymywać go na duchu. Między kolejnymi przesłuchaniami opowiadała mu historie i streszczała książki. Szczególne miejsce w tych rozmowach zajęła opowieść o Tristanie i Izoldzie.
Relacja, która zaczęła się od stukania w ścianę, przerodziła się w uczucie. Po kilku miesiącach Jerzy oświadczył się Wiesławie, nadal porozumiewając się z nią alfabetem Morse’a. Ona przyjęła oświadczyny, choć na pierwsze spotkanie musieli czekać niemal sześć lat. Po raz pierwszy zobaczyli się podczas swojego ślubu w zakładzie karnym w Grudziądzu. Kilka tygodni później Wiesława, na mocy amnestii, opuściła więzienie.
Państwo Śmiechowscy przeżyli razem 55 lat.
Historia przedstawiona w spektaklu rozgrywa się na tle jednego z najbardziej dramatycznych rozdziałów powojennej historii Polski. Więzienie mokotowskie było miejscem brutalnych represji wobec więźniów politycznych. W latach największego terroru, od 1945 do 1956 roku, wykonywano tam wyroki śmierci, prowadzono ciężkie przesłuchania i łamano ludzi fizycznie oraz psychicznie. Według informacji IPN w tym okresie w więzieniu wykonano ponad 300 wyroków śmierci, a kilka tysięcy osób zmarło z powodu wycieńczenia lub zakatowania podczas przesłuchań.
„Przez ścianę” nie jest jednak wyłącznie opowieścią o przemocy i cierpieniu. To także historia o godności, której nie udało się odebrać mimo izolacji, strachu i brutalności systemu. Spektakl pokazuje, jak w skrajnych warunkach rodziły się gesty czułości, odwagi i lojalności wobec drugiego człowieka.
Twórcy przedstawienia stawiają w centrum relację dwojga ludzi, którzy w więziennych realiach próbowali ocalić w sobie nadzieję. Ich rozmowa przez ścianę staje się symbolem oporu wobec upodlenia. Nie jest to opór głośny ani widowiskowy, lecz codzienny, cierpliwy i głęboko ludzki.
To opowieść o miłości, która dojrzewała w miejscu pozbawionym prywatności, bezpieczeństwa i spokoju. O uczuciu budowanym nie przez spojrzenia i spotkania, ale przez rytm wystukiwanych znaków. O ludziach, którzy nie pozwolili, by przemoc odebrała im wrażliwość i prawo do bliskości.
Twórcy i artyści
Magdalena Krylik — rola Małej
Ksawery Szlenkier — rola Ju
Leszek Zduń — reżyseria
Rafał Odrobina — muzyka
Aleksandra Reda — scenografia
Pokazy spektaklu „Przez ścianę” odbędą się w Centrum Edukacyjnym IPN „Przystanek Historia” przy ul. Marszałkowskiej 21/25 w Warszawie. Przedstawienia zaplanowano na 18 czerwca 2026 roku o godz. 18.00 oraz 19 czerwca 2026 roku o godz. 17.00 i 19.00. Bezpłatne wejściówki można rezerwować pod adresem: wydarzeniakulturalne@ipn.gov.pl.
Opracowanie własne na podstawie informacji prasowej Instytutu Pamięci Narodowej.
Źródło: Instytut Pamięci Narodowej.