Ramzes II zapisał się w historii jako „Wielki”. Rządził niezwykle długo, zostawił po sobie imponujące świątynie i posągi, a jego imię do dziś kojarzy się z potęgą starożytnego Egiptu. Ale czy naprawdę był wybitnym wodzem? Na ile jego sława to efekt realnych dokonań, a na ile umiejętnej propagandy? Przyjrzyjmy się bliżej, kim był najsłynniejszy faraon Egiptu – Ramzes II.
Długie panowanie w burzliwych czasach
Ramzes II objął tron w XIII wieku p.n.e. jako trzeci władca XIX dynastii. Rządził około 66–67 lat, co jak na starożytne realia jest wynikiem niemal niewiarygodnym. Większość faraonów nie dożywała tak długiego panowania – choroby, spiski czy wojny często kończyły ich rządy wcześniej. Ramzes przejął państwo po swoim ojcu Setim I, w momencie kiedy Egipt wciąż musiał walczyć o wpływy na Bliskim Wschodzie z rosnącą potęgą Hetytów.
Tak długie panowanie samo w sobie budowało jego legendę. Kolejne pokolenia znały tylko jednego faraona, a jego imię i wizerunek towarzyszyły im od dzieciństwa do starości. To ważne, bo w Egipcie władca był traktowany jak połączenie króla i boga. Im dłużej rządził, tym bardziej oczywiste wydawało się, że jego władza jest „naturalna” i dana raz na zawsze.
Król wojownik? Bitwa pod Kadesz
Najbardziej znanym epizodem z życia Ramzesa II jest bitwa pod Kadesz, stoczona około 1274 roku p.n.e. przeciwko Hetytom. Faraon poprowadził wyprawę na północ, by odzyskać kontrolę nad Syrią. Według egipskich inskrypcji, Ramzes został pod Kadesz zaskoczony przez armię przeciwnika, odcięty od części własnych wojsk i znalazł się w ogromnym niebezpieczeństwie. W tekstach z tamtych czasów czytamy, że własną odwagą odwrócił losy starcia, rozgromił wrogów i wrócił jako triumfator.
Rzeczywistość była jednak bardziej skomplikowana. Współczesne opracowania zakładają, że bitwa zakończyła się raczej remisem. Obie strony poniosły duże straty, żadna nie uzyskała wyraźnej przewagi. Mimo to Ramzes II kazał wyryć na świątyniach szczegółowe opisy „swojego zwycięstwa”: reliefy przedstawiają go jako bohatera szarżującego rydwanem na tłumy wrogów, podczas gdy żołnierze Hetytów uciekają w popłochu.
To właśnie tutaj widać, jak silnie faraon rozumiał rolę propagandy. Niezależnie od faktycznego wyniku wojny, dla poddanych liczyła się opowieść, którą przekazywały świątynne mury. Ramzes wiedział, że jeśli wielokrotnie powtórzy historię o bohaterskim królu-wojowniku, stanie się ona obowiązującą „prawdą”.
Budowniczy, który zostawił po sobie kamień
Drugim filarem sławy Ramzesa II jest jego intensywna działalność budowlana. Niewielu faraonów rozbudowywało Egipt tak intensywnie jak on. Wznosił nowe świątynie, rozbudowywał stare, stawiał kolosy i obeliski, przebudowywał całe kompleksy sakralne. Często przy tym „przywłaszczał” sobie dzieła poprzedników – zdarzało się, że skuwał stare inskrypcje i w ich miejsce kazał wyryć własne imię.
Najbardziej znanym dziełem z jego czasów jest kompleks świątyń w Abu Simbel, wykuty w skale nad Nilem. Fasada głównej świątyni to cztery gigantyczne posągi przedstawiające samego faraona siedzącego na tronie. Wnętrze zdobią malowidła i reliefy, między innymi sceny z bitwy pod Kadesz. To rodzaj kamiennej opowieści o potędze króla – połączenie propagandy politycznej i religijnej.
Ramzes II przebudował także świątynię w Luksorze, rozbudował kompleks w Karnaku, wznosił liczne posągi i kolumny z własnym kartuszem. Dzięki temu do dziś jest jednym z najlepiej „widocznych” faraonów – jego wizerunek powtarza się w muzeach, książkach i filmach dokumentalnych. Im więcej kamiennych śladów, tym łatwiej o pamięć w historii.
Rodzina, harem i następcy
Życie prywatne Ramzesa II również było imponujące skalą. Miał kilkanaście głównych żon i liczne konkubiny. Zostawił po sobie kilkudziesięciu synów i bardzo wiele córek. Jedną z najbardziej znanych małżonek była Nefertari – jej pięknie zdobiony grobowiec w Dolinie Królowych do dziś uchodzi za jedno z najładniejszych miejsc w całym Tebach Zachodnich. Wyjątkowo bogate dekoracje sugerują, że Nefertari miała szczególne znaczenie w życiu faraona, przynajmniej w pierwszych latach panowania.
Paradoksalnie, tak liczna rodzina okazała się też problemem. Ramzes rządził tak długo, że wielu jego synów zmarło przed nim. Tron objął dopiero jeden z młodszych – Merenptah. To on musiał zmierzyć się z wyzwaniami, jakie pozostawiło po sobie długie, choć chylące się ku końcowi panowanie ojca.
Pokój z Hetytami – pierwszy znany traktat
Choć Ramzes II kojarzy się przede wszystkim z wojną, ważną częścią jego polityki było też zawarcie pokoju z dotychczasowym wrogiem – Hetytami. Kilkanaście lat po bitwie pod Kadesz oba państwa podpisały układ pokojowy, który przetrwał przez wiele dekad. Treść tego traktatu znamy z wersji egipskiej i hetyckiej – to jedno z najstarszych zachowanych porozumień międzynarodowych na świecie.
Układ nie tylko kończył konflikt, ale też wprowadzał zasadę wzajemnej pomocy w razie ataku zewnętrznego oraz zobowiązywał do wydawania zbiegów. Dla Ramzesa oznaczało to stabilizację na północnej granicy i możliwość skupienia się na innych problemach – na przykład na budowlach i administrowaniu Egiptem.
Śmierć i „drugie życie” w muzeum
Ramzes II zmarł jako bardzo stary człowiek. Jego mumia została odnaleziona w XIX wieku w jednej z skrytek grobowych w Deir el-Bahari, gdzie kapłani ukryli ciała władców, by uchronić je przed rabusiami. Dziś jest jedną z najczęściej pokazywanych mumii królewskich – badania na niej pozwoliły lepiej poznać zdrowie i wygląd faraona. Analizy sugerują, że w późnym wieku cierpiał na problemy z kręgosłupem i stawami, być może na artretyzm.
Współcześnie Ramzes II żyje w kulturze popularnej jako archetyp „faraona potężnego”: pojawia się w filmach, książkach, grach. Czasem bywa też mylony z faraonem z biblijnej Księgi Wyjścia, choć naukowcy nie są zgodni, z którym władcą należy wiązać te opowieści – jeśli w ogóle odnoszą się one do konkretnej osoby.
Król wojownik czy mistrz autopromocji?
Kim więc „naprawdę” był Ramzes II? Na pewno władcą, który świetnie rozumiał znaczenie wizerunku. Walczył – to fakt – ale nie każda kampania kończyła się całkowitym sukcesem. Natomiast każdą potrafił opowiedzieć w sposób, który wzmacniał jego legendę. Łączył rolę króla-wojownika, budowniczego i najwyższego kapłana. Dzięki długości panowania i ogromnej liczbie pozostawionych po sobie śladów stał się twarzą całego starożytnego Egiptu.
Można powiedzieć, że Ramzes II był jednym z pierwszych w historii mistrzów „PR-u”. Umiał zamienić politykę i wojny w opowieść o własnej chwale, wyrytą w kamieniu. I właśnie dlatego, trzy tysiące lat później, wciąż pytamy: kim naprawdę był najsłynniejszy faraon Egiptu?