Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach apeluje do mieszkańców regionu, rodzin powstańczych, lokalnych społeczników i wszystkich osób posiadających informacje o miejscach pochówku uczestników powstań śląskich. Chodzi zarówno o groby osób poległych w walkach, jak i tych powstańców, którzy przeżyli zrywy z lat 1919–1921, a zmarli już po zakończeniu walk.
Zgłoszenia mają pomóc w stworzeniu możliwie pełnej bazy grobów śląskich bohaterów. To ważne, bo wiele miejsc pamięci nadal może pozostawać poza oficjalną ewidencją, choć dla rodzin i lokalnych społeczności od lat są częścią żywej pamięci o historii regionu.
IPN prosi o informacje o grobach powstańców
Akcja „Powstańcy to wiara, nadzieja i cud” jest skierowana do osób, które wiedzą, gdzie znajdują się groby uczestników powstań śląskich. Mogą to być zarówno mogiły powstańców poległych w czasie walk, jak i groby weteranów, którzy zmarli już po 1921 roku.
Punktem wyjścia akcji były ustalenia IPN, według których na szczeblu administracji samorządowej w województwie śląskim zewidencjonowano 147 indywidualnych i zbiorowych miejsc pochówku związanych z powstańcami śląskimi. Liczba ta od początku była oceniana jako niewspółmierna wobec skali powstań i liczby ich uczestników. W powstaniach śląskich życie straciło około 2700 osób, a pamięć o wielu z nich przetrwała przede wszystkim w rodzinnych przekazach, lokalnych opowieściach i na cmentarnych tablicach.
IPN podkreśla, że każda informacja może mieć znaczenie. Cenne mogą być stare fotografie, dokumenty rodzinne, zapisy parafialne, wspomnienia przekazywane przez bliskich, informacje od opiekunów cmentarzy czy wiedza regionalistów. W wielu miejscowościach groby powstańców nie zawsze są wyraźnie oznaczone, a część nagrobków mogła z czasem utracić czytelne napisy.
Jak zgłosić grób Powstańca Śląskiego
Koordynatorem akcji jest Oddziałowe Biuro Upamiętniania Walk i Męczeństwa IPN w Katowicach. Partnerem przedsięwzięcia są Tramwaje Śląskie S.A.
Przed telefonicznym zgłoszeniem grobu IPN prosi o wypełnienie wniosku dostępnego na stronie Instytutu i przesłanie go pocztą tradycyjną albo elektroniczną. Zgłoszenia można kierować pod numerami telefonu 32 207 08 03 oraz 32 207 08 00. Działa również adres mailowy: grobypowstancowslaskich@ipn.gov.pl.
Zebrane informacje mają służyć nie tylko ewidencji. Po weryfikacji mogą stać się podstawą do dalszych działań związanych z ochroną, upamiętnieniem i oznaczeniem grobów osób zasłużonych dla walk o polskość Górnego Śląska.
Uroczystość w Katowicach-Bogucicach
Oddział Instytutu Pamięci Narodowej w Katowicach zaprasza 19 czerwca 2026 roku o godz. 13.00 na uroczystość oznaczenia grobów weteranów powstań śląskich znakiem pamięci „Tobie Polsko”. Wydarzenie odbędzie się na cmentarzu parafii św. Szczepana w Katowicach-Bogucicach, przy ul. W. Wróblewskiego.
Tego dnia oznaczone zostaną groby Zofii Koniarkowej, Rudolfa Niemczyka, Józefa Grzybowskiego, Jana Kędziora, Józefa Wygrabka, Jana Barona, Jana Absalona i Pawła Jacka. Uroczystość wpisuje się w obchody Narodowego Dnia Powstań Śląskich.
Takie spotkania mają wymiar historyczny, ale też bardzo osobisty. Ich celem jest uhonorowanie nieżyjących powstańców, przypomnienie ich sylwetek i przywracanie nazwisk konkretnym miejscom pamięci. Do udziału zapraszane są rodziny powstańcze, przedstawiciele lokalnych władz, duchowieństwo, organizacje kombatanckie, stowarzyszenia kultywujące historię oraz młodzież szkolna.
Podczas uroczystości przypominane są życiorysy bohaterów, składane są kwiaty, a spotkaniu towarzyszy modlitwa. Często głos zabierają także rodziny, które dzielą się wspomnieniami o bliskich. Dzięki temu oznaczenie grobu nie jest wyłącznie formalnym gestem, lecz także symbolicznym powrotem powstańca do pamięci wspólnoty.
Czym jest znak pamięci „Tobie Polsko”
Znak pamięci „Tobie Polsko” ma formę proporczyka o wymiarach około 20 na 8 cm. Wykonywany jest w dwóch wariantach: z gliny szkliwionej porcelaną nagrobną oraz ze szkła artystycznego. Umieszczono na nim inwokację „Tobie Polsko”, wizerunek orła otoczonego datami powstań, a także napisy „Grób Powstańca Śląskiego” i „Instytut Pamięci Narodowej”.
Proporzec nawiązuje do sztandaru powstańczego „Tobie Polsko”, wykonanego na początku 1920 roku w pracowni przy redakcji „Katolika” w Bytomiu. Obecnie sztandar znajduje się w zbiorach Muzeum Czynu Powstańczego w Górze Świętej Anny.
To odwołanie ma szczególne znaczenie dla historii regionu. Górny Śląsk po I wojnie światowej stał się miejscem intensywnego sporu politycznego, narodowego i społecznego. Dla wielu mieszkańców symbole narodowe były wtedy nie tylko dekoracją, ale jasnym znakiem wyboru i przynależności.
Historia zapisana na cmentarzach
Ważnym tłem dla akcji IPN są wydarzenia z lat 1919–1921, gdy trzy powstania śląskie stały się jednym z najważniejszych momentów walki o przyszłość Górnego Śląska. Po I wojnie światowej i postanowieniach Traktatu Wersalskiego na spornym obszarze zaplanowano plebiscyt, który miał rozstrzygnąć o jego przynależności państwowej.
W lutym 1920 roku obszar plebiscytowy został wyłączony spod bezpośredniej administracji niemieckiej i poddany kontroli wojsk alianckich. Władzę przejęła Międzysojusznicza Komisja Rządząca i Plebiscytowa Górnego Śląska z gen. Henrim Le Rondem na czele. W praktyce stworzyło to Polakom większą przestrzeń do legalnego demonstrowania swoich dążeń i używania symboli narodowych.
Pamięć o tamtym czasie nie przetrwała wyłącznie w dokumentach, muzeach i podręcznikach. Bardzo często została zapisana na cmentarzach, w rodzinnych grobach, w nazwiskach przekazywanych z pokolenia na pokolenie. Dlatego odnajdywanie i oznaczanie miejsc pochówku powstańców ma znaczenie nie tylko dla historyków, ale też dla całych lokalnych wspólnot.
Pamięć, której nie można odłożyć
Cykl uroczystości oznaczania grobów powstańców śląskich zainaugurowano 5 lipca 2021 roku, w setną rocznicę zakończenia III powstania śląskiego. Od tego czasu znak „Tobie Polsko” pojawia się na kolejnych mogiłach, przypominając, że historia regionu nie kończy się w rocznicowych przemówieniach.
IPN zachęca, aby nie odkładać zgłoszeń. Każda informacja może pomóc w odnalezieniu grobu powstańca, uzupełnieniu bazy i ocaleniu miejsca, które bez takiego działania mogłoby z czasem zniknąć z publicznej świadomości. Szczególnie ważne może to być w przypadku mniejszych miejscowości, dawnych rodzinnych grobowców albo nagrobków, na których informacje o powstańczej przeszłości pochowanej osoby są dziś słabo widoczne.
Akcja „Powstańcy to wiara, nadzieja i cud” przypomina, że pamięć o Powstańcach Śląskich nie jest wyłącznie sprawą instytucji. W dużej mierze zależy od rodzin, sąsiadów, regionalistów i mieszkańców, którzy wiedzą, gdzie spoczywają ludzie zasłużeni dla historii Górnego Śląska i Polski.
Źródło: Instytut Pamięci Narodowej, opracowanie własne.