W polszczyźnie „bajka” bywa krótką opowieścią z morałem, często o zwierzętach (typ ezopowy), a „baśń” to narracja cudowna: z magią, przemianami i próbami bohatera. Folklorystyka mówi szerzej o podaniach i opowieściach ludowych, które przez stulecia krążyły ustnie. Dlatego „najstarsze” w praktyce oznacza najwcześniej zapisane wersje historii, a nie moment ich narodzin w tradycji.
Najwcześniejsze zapisy: Egipt i Mezopotamia
Najstarsze narracje o strukturze baśniowej pochodzą ze starożytnego Egiptu. „Opowieść o rozbitku” z czasów Średniego Państwa (najpewniej XX–XVIII w. p.n.e.) opisuje żeglarza na zaczarowanej wyspie, gdzie spotyka węża–opiekuna. „Opowieść o dwóch braciach” (XIII–XII w. p.n.e.) wykorzystuje wątki fałszywego oskarżenia, ucieczki i cudownych przemian; te same motywy później zobaczymy w baśniach europejskich. Z kolei „Książę skazany na los” (z Papirusu Harris 500, Nowe Państwo) łączy proroctwo o śmierci z ucieczką i zadaniami niemożliwymi — to rdzeń wielu opowieści inicjacyjnych.
W Mezopotamii, obok wielkich eposów, znajdziemy opowieści komiczne i „o sprycie”. „Biedak z Nippur” (tabliczka datowana na 701 r. p.n.e.) to historia słabego, który trzykrotnie ośmiesza możnego – schemat znany z dziesiątków późniejszych facecji ludowych.
Antyk śródziemnomorski: bajki zwierzęce i baśń o miłości
Tradycja łączy bajki zwierzęce z imieniem Ezopa (VI w. p.n.e.). Dzisiejsi badacze podkreślają, że to raczej zbiorowy dorobek świata greckiego i rzymskiego, ale forma jest jasna: krótka przypowieść z wyraźnym morałem. Z II w. n.e. pochodzi z kolei najsłynniejsza antyczna baśń miłosna – „Amor i Psyche” w „Metamorfozach” Apulejusza. Znajdziemy w niej zakazany wgląd w tajemnicę ukochanego, zazdrosne siostry, okrutne próby i cudowną pomocą – elementy, które później odżyją w „Pięknej i Bestii” czy w innych europejskich baśniach inicjacyjnych.
Indie: dżataki i „Panczatantra”
Indie dały światu dwa filary prozy dydaktycznej. „Dżataki” – opowieści o poprzednich wcieleniach Buddy – mają bardzo wczesne warstwy (wierszowane już w starożytności), a prozatorskie redakcje porządkowano przez kolejne stulecia. „Panczatantra” powstała w pierwszych wiekach naszej ery jako zbiór opowieści o polityce i życiowej roztropności, ułożonych w ramie „opowieści w opowieści”. To tu lwy, lisy i żółwie doradzają władcom. Przekłady na perski i arabski, a później na języki europejskie, sprawiły, że motywy te przeniknęły kulturę od Bliskiego Wschodu po średniowieczną Europę.
Chiny i pierwszy „Kopciuszek”
Chińska wersja „Kopciuszka”, czyli historia Ye Xian, została zapisana w IX wieku w zbiorze „Youyang zazu”. Mamy złą macochę, pomoc nadprzyrodzoną (zaczarowana ryba zamiast wróżki), bal i rozpoznanie po pantofelku. W świecie śródziemnomorskim znano też starożytną opowieść o egipskiej dziewczynie Rhodopis, której sandał trafia do króla; motyw „pantofelka” jest więc bardzo stary i międzynarodowy.
Świat arabsko-perski: „Tysiąc i jedna noc”
„Księga tysiąca i jednej nocy” nie jest dziełem jednego autora ani jednego wieku. To warstwowy zbiór, kształtowany przez stulecia w Persji i świecie arabskim, do którego wchodziły także wątki indyjskie. Rama z Szeherezadą spaja opowieści o kupcach, dżinach, podróżach i podstępach. Wczesne jądro powstawało w średniowieczu, a wersje znane Europejczykom ukształtowały się dopiero w nowożytności. Warto pamiętać, że słynne historie o Aladynie i Ali Babie to późne dodatki redakcyjne, choć dziś uchodzą za kanoniczne.
Europa nowożytna: od Basilego do Perraulta i Grimmów
Zanim bracia Grimm zaczęli zapisywać ustne przekazy, Europa miała już literackie zbiory opowieści cudownych. Najważniejszy to „Pentameron” Giambattisty Basilego (Neapol, 1634–1636) – pięć dni, pięćdziesiąt historii, w tym wczesne warianty „Kopciuszka”, „Kota w butach” i „Śpiącej królewny” (tu pod tytułem „Słońce, Księżyc i Talia”). Kilkadziesiąt lat później Charles Perrault (1697) nadał klasyczny kształt „Czerwonemu Kapturkowi”, „Kopciuszkowi”, „Śpiącej królewnie” i innym – często z wyraźnym morałem i dworską ogładą. Grimmowie (pierwsze wydanie 1812–1815) zbierali przede wszystkim ustne niemieckie przekazy, ale ich redakcje bywały wygładzane, a z czasem łagodzone względem obyczajów XIX wieku. Mimo to właśnie dzięki nim wiele wątków trafiło do powszechnej świadomości.
Ile lat mają same motywy
Folklorystyka klasyfikuje opowieści według typów (indeks Aarne–Thompsona–Uthera, ATU). Porównując setki wariantów, badacze zauważają, że niektóre wątki mogły powstać bardzo dawno, być może jeszcze w czasach wspólnoty indoeuropejskiej. Jako przykład często podaje się motyw „Kowal i diabeł” (ATU 330) – opowieść o rzemieślniku, który sprytem oszukuje siłę nadprzyrodzoną. Daty tych „głębokich” korzeni są szacunkowe, ale silne pokrewieństwa między wersjami słowiańskimi, celtyckimi, germańskimi czy indoirańskimi wskazują na starożytne rozchodzenie się schematów. Podobnie jest z „Kopciuszkiem”: rozpoznajemy go w Egipcie, Chinach, Italii i na północy Europy, choć rekwizyty (ryba, wróżka, złoty pantofel, szkło) się zmieniają.
Jak czytać najstarsze opowieści dziś
Pamiętajmy o trzech rzeczach. Po pierwsze, zapis nie jest początkiem – jest tylko momentem, w którym tradycja trafiła na papirus, tabliczkę lub papier. Po drugie, znamy te teksty z odpisów i tłumaczeń; nowe odkrycia potrafią przesunąć daty lub uzupełnić luki. Po trzecie, najciekawsze bywa właśnie porównywanie motywów: zakazany pokój, trzy próby, pomocnik-zwierzę, cudowny przedmiot, nagroda za wierność – to uniwersalny alfabet, z którego różne kultury układały własne zdania.
Podsumowanie
Najstarsze znane bajki i baśnie nie tworzą jednej księgi z jedną datą. To mozaika bardzo dawnych motywów, których najwcześniejsze zapisy znajdujemy w Egipcie (II tysiąclecie p.n.e.), Mezopotamii (VIII–VII w. p.n.e.), świecie grecko-rzymskim (VI w. p.n.e.–II w. n.e.), Indiach (dżataki i „Panczatantra”), Chinach (IX w., Ye Xian) oraz w wielowarstwowej tradycji persko-arabskiej „Tysiąca i jednej nocy”. W nowożytnej Europie pierwsze duże kolekcje to „Pentameron” Basilego i zbiory Perraulta, a później Grimmów. Najważniejsza prawda brzmi tak: zapis jest młody, ale motywy są bardzo stare. Dlatego mówiąc „najstarsze bajki i baśnie”, mówimy w istocie o najwcześniej utrwalonych wersjach opowieści, które powstawały i dojrzewały w pamięci ludzkich wspólnot na długo przed tym, zanim ktokolwiek je spisał.