W mitologii nordyckiej Odyn jest wszystkim, tylko nie stabilnym, jednowymiarowym bóstwem. Władca Asgardu, bóg wojny, mądrości, poezji, magii – ale też kłamstwa, podstępu i niepokoju. Nic dziwnego, że skandynawskie źródła przypisują mu ponad dwieście imion. To nie kaprys poetów, lecz część jego natury. Odyn to bóg masek – dosłownie i w przenośni. Tam, gdzie inni bogowie są „jacyś”, on jest „jaki trzeba”.
Bóg o stu (i więcej) imionach
W dawnych pieśniach i sagach imiona Odyna pojawiają się jak koraliki na sznurku. Skaldowie wyliczają je z dumą: Alföðr (Ojciec Wszystkich), Valföðr (Ojciec Poległych), Hár (Wysoki), Jafnhár (Tak samo Wysoki), Þriði (Trzeci), Sigföðr (Ojciec Zwycięstwa), Hangatýr (Bóg Powieszonych), Yggr (Groźny). Każde z nich podkreśla inny aspekt jego władzy.
W tradycji skaldycznej imiona pełniły kilka funkcji naraz. Pozwalały opisywać boga bez powtarzania tego samego słowa, były ozdobą stylu, ale też rodzajem „szyfru” – odwołaniem do konkretnych historii, ról, czynów. Kto słuchał uważnie, z imienia potrafił odczytać całą opowieść.
Już samo podstawowe imię, Óðinn, wywodzi się z rdzenia związanego z wściekłością, furorą, ekstatycznym uniesieniem. Ten bóg nie jest spokojnym mędrcem w bibliotece – raczej tym, który stoi w samym środku bitewnego zgiełku i transu szamana.
Imię jako przebrana twarz
W mitach Odyn rzadko działa „pod własnym nazwiskiem”. Kiedy schodzi z tronu i rusza w świat, niemal zawsze przybiera inne imię i inną twarz. To jego maska – i narzędzie.
W pieśni o Grimnirze pojawia się w domu króla Geirröda jako tajemniczy wędrowiec, przedstawiający się właśnie jako Grimnir („Zakapturzony”, „Mroczny”). Król bierze go za podejrzanego włóczęgę, każe go dręczyć i przesłuchiwać. Dopiero pod koniec długiej mowy gościa okazuje się, że był to sam Odyn – a na króla spada kara za brak gościnności.
W opowieści o miodzie poezji bóg występuje jako Bölverkr („Ten, który czyni zło” lub „Zły robotnik”). Pod tym imieniem zatrudnia się do pracy u brata olbrzyma, by podstępem dostać się do ukrytego skarbu. To nieprzypadkowy pseudonim: Odyn dobrze wie, że osiągnie cel dzięki oszustwu i złamaniu obietnic, ale nie waha się – wiedza i poezja są warte takiej ceny.
W innych przekazach nosi imiona Grímnir, Gangleri, Gestumblindi – każde z nich niesie cień, niepewność, wędrownego charakteru. To nie jest bóg, który dumnie woła: „To ja, Odyn!” i czeka na pokłony. Woli wejść bocznymi drzwiami, posłuchać, sprawdzić, a na końcu odsłonić się wtedy, gdy inni najmniej się tego spodziewają.
Imiona w magii i zaklęciach
Nordycka tradycja zaklęć i pieśni magicznych opiera się na przekonaniu, że wiedza o imieniu daje władzę. Kto zna prawdziwe imię istoty, może ją przywołać, uspokoić, zranić. Odyn doskonale to rozumie – dlatego tak obsesyjnie gromadzi wiedzę o słowach, runach, zaklęciach.
W jednej z pieśni przypisywanych Odynowi bóg sam wylicza swoje imiona, jakby budował wokół siebie ochronny mur ze słów. Mówi, jak nazywano go wśród bogów, jak wśród ludzi, jak wśród olbrzymów. Wyliczanka przypomina zaklęcie tożsamości: kto ma wiele imion, nie daje się łatwo uchwycić ani zdefiniować.
Dla skaldów te imiona były też narzędziem poetyckim. Zamiast po prostu powiedzieć „Odyn”, mogli użyć określenia „Ojciec Powieszonych” – i od razu przywołać na myśl mroczną stronę boga, wiszącego na drzewie świata, patrona tych, którzy zginęli na szubienicy. Albo „Ojciec Poległych” – i podkreślić jego związek z Valhallą i wojenną chwałą.
Maski wojny, maski mądrości
Jeśli przyjrzeć się uważnie imionom Odyna, widać w nich dwa główne nurty. Jeden związany jest z wojną: Sigföðr (Ojciec Zwycięstwa), Valföðr, Yggr. To Odyn jako patron berserków, bitewnej furii, zwycięstwa za wszelką cenę.
Drugi nurt to mądrość, magia, wiedza, którą zdobywa się cierpieniem: Hár i Jafnhár – ten, który stoi najwyżej; Hangatýr – bóg, który sam złożył siebie w ofierze, wisząc na drzewie; imiona związane z runami i zaklęciami. To Odyn wieszczek, szaman, ten, który schodzi do krainy zmarłych, by zadać pytania i usłyszeć niewygodne odpowiedzi.
Maski nie wykluczają się – raczej nakładają. Ten sam bóg, który popycha wojowników do szaleńczego ataku, wie, że zmierza ku Ragnarök, końcowej zagładzie świata. I właśnie dlatego musi wiedzieć jak najwięcej. Imiona pomagają uchwycić te sprzeczności – zamiast jednego spiżowego tytułu mamy cały wachlarz ról.
Po co bogu tyle twarzy?
Ostatnie pytanie narzuca się samo: dlaczego właśnie Odyn potrzebuje tylu imion i masek, skoro inni bogowie Północy radzą sobie z jednym, dwoma epitetami?
Jedna odpowiedź jest praktyczna: dla skaldów imiona były poetyckim narzędziem, a Odyn – ich patronem – aż prosił się o rozbudowaną „siatkę” określeń. Ale jest też głębsza warstwa. Odyn jest bogiem, który nigdy nie jest skończony. Cały czas się zmienia, uczy, ryzykuje, wędruje między światami. Trudno zamknąć go w jednej etykietce.
Jego imiona i maski przypominają, że to bóstwo nieustannego ruchu i napięcia. Odyn nie daje się do końca poznać – nawet innym bogom. Raz pojawia się jako surowy władca, raz jako żebrak, raz jako mroczny doradca, raz jako inspiracja poety. Za każdym razem jest „jakby trochę inny”, ale wciąż ten sam.
W świecie, w którym lubimy proste kategorie, Odyn – z całą swoją liczbą imion – jest przypomnieniem, że tożsamość może być wielowarstwowa, a prawdziwa władza często kryje się w tym, czego o kimś nie wiemy od razu. Dla dawnych Skandynawów był bogiem groźnym i fascynującym zarazem. Dla nas może być patronem wszystkich tych, którzy noszą w sobie więcej niż jedną twarz.