Według szwajcarskiej tradycji wszystko zaczyna się na początku XIV wieku, w kantonie Uri, nad Jeziorem Czterech Kantonów. Doliny otoczone górami są piękne, ale życie mieszkańców dalekie jest od sielanki. Nad tutejszymi chłopami i mieszczanami władzę sprawują namiestnicy Habsburgów – obcej dynastii, która z Wiednia próbuje umacniać swoją kontrolę nad alpejskimi przełęczami.
Jednym z takich urzędników jest bezwzględny landwójt Hermann Gessler. Jego zadaniem jest „pilnowanie porządku”, w praktyce – ściąganie podatków, tłumienie buntów i przypominanie ludziom, kto tu naprawdę rządzi. Gessler nie tylko wymusza posłuszeństwo przemocą, ale także bawi się upokarzaniem poddanych. I właśnie ta potrzeba upokorzenia ma stać się zapalnikiem jednej z najsłynniejszych legend Europy.
Kapelusz na drągu
Pewnego dnia Gessler rozkazuje postawić na rynku w Altdorfie, niewielkim miasteczku w Uri, wysoki pal. Na jego szczycie każe umocować swój kapelusz – symbol władzy. Następnie ogłasza absurdalny, ale niebezpieczny dekret: każdy, kto przechodzi placem, ma skłonić się przed kapeluszem tak, jak przed samym landwójtem.
Większość mieszkańców, choć w duchu kipią z wściekłości, w obawie przed karą wykonuje rozkaz. Wtedy na scenie pojawia się Wilhelm Tell – zręczny myśliwy i łucznik z okolicy, człowiek wolny, dumny i nieprzyzwyczajony do kłaniania się komukolwiek. Towarzyszy mu jego kilkuletni syn.
Tell przechodzi przez rynek, ignorując kapelusz na drągu. Straż natychmiast to zauważa. W oczach Gesslera to nie tylko nieposłuszeństwo, ale publiczna zniewaga. Władza musi zareagować w sposób, który przestraszy wszystkich dookoła.
Strzała, jabłko i syn
Gessler nie skazuje Tella od razu na śmierć. Wymyśla coś, co ma być okrutną zabawą i pokazem siły. Każe postawić syna Tella na środku placu i kazać położyć na jego głowie jabłko.
Warunek jest prosty i przerażający: Wilhelm Tell ma zestrzelić jabłko z głowy dziecka jednym strzałem z kuszy. Jeśli trafi – przeżyje on i jego syn. Jeśli spudłuje – grozi im śmierć.
W legendzie to jeden z najbardziej dramatycznych momentów. Tłum milknie, kobiety odwracają wzrok, a Tell – mistrz władania kuszą – stoi rozdartym sercem. Jako ojciec nie chce ryzykować życia dziecka. Jako wolny człowiek wie jednak, że odmowa oznacza natychmiastową egzekucję. Wreszcie decyduje się podjąć próbę.
Tell sięga po kuszę, wybiera bełt, staje w odpowiedniej odległości. Jego syn stoi nieruchomo, z jabłkiem na głowie. Strzał pada – i jabłko rozpada się na dwie części. Chłopiec jest cały. Tłum wstrzymuje oddech, a potem wybucha ulgą.
Drugą strzałę zdradza słowo
Gessler, choć uratował pozornie twarz, budzi w sobie jeszcze większą złość. Zadaje Tellowi pytanie, które w legendzie okazuje się kluczowe: dlaczego łucznik miał przy sobie drugi bełt, gotowy w kołczanie?
Początkowo Tell milczy. Dopiero gdy landwójt obiecuje oszczędzić mu życie, „pod warunkiem szczerości”, bohater wypowiada słowa, które przesądzą o jego losie. Mówi, że gdyby pierwsza strzała zraniła lub zabiła jego syna, drugi bełt przeznaczony byłby dla Gesslera.
To wyznanie kończy krótką chwilę triumfu. Władza nie może znieść publicznej groźby. Gessler nie ma zamiaru dotrzymywać obietnicy łaski. Każe zakuć Tella w kajdany i przygotować go do transportu do odległego, mrocznego zamku, gdzie czekałaby go powolna śmierć w lochach.
Burza na jeziorze
Droga do zamku prowadzi przez jezioro. Wilhelm Tell zostaje wsadzony na łódź razem z landwójtem i jego strażą. Warunki pogodowe szybko się pogarszają – nad Jeziorem Czterech Kantonów zaczyna szaleć burza.
Służba Gesslera wpada w panikę. Fale uderzają o burty, wiatr szarpie żaglami. I wtedy ktoś przypomina sobie, że Tell jest nie tylko znakomitym łucznikiem, ale także doświadczonym mieszkańcem tych gór i wód. Jeśli ktoś może przeprowadzić łódź przez rozszalałe jezioro, to właśnie on.
Gessler, kierowany strachem o własne życie, wydaje rozkaz: Tellowi trzeba zdjąć kajdany i dać mu ster. Tak też się dzieje. Łucznik przejmuje dowodzenie, wybiera kurs w stronę skalistego brzegu, gdzie – jak tłumaczy – będzie można bezpiecznie przybić do lądu.
Skok ku wolności
Gdy łódź zbliża się do stromej, skalistej półki – miejsca, które w szwajcarskiej tradycji określa się dziś jako Tell’s Platte – Wilhelm, zamiast łagodzić manewr, wybiera najbardziej ryzykowną opcję. W odpowiednim momencie steruje tak, by łódź maksymalnie zbliżyła się do skał, po czym sam skacze na brzeg, zostawiając zaskoczonych żołnierzy na targanej falami łodzi.
Tym sposobem odzyskuje wolność. Kajdany zostały zdjęte, burza zamienia się w sprzymierzeńca. Za Tell’em nie da się natychmiast ruszyć w pogoń – łódź z Gesslerem musi walczyć o samo przetrwanie na jeziorze.
Legenda mówi, że w tym miejscu powstała później kapliczka upamiętniająca skok Tella. Dla mieszkańców Uri ten moment stał się symbolem sprytu i odwagi w starciu z silniejszym wrogiem.
Strzał w wąwozie
Uratowany Tell nie zamierza jednak tylko uciekać. W jego sercu narasta gniew na tyrana i chęć pomszczenia upokorzeń, które spotkały jego rodzinę i sąsiadów. Wykorzystując znajomość terenu, wyrusza w góry.
W wąskim wąwozie, na drodze zwanej Hohlen Gasse, przygotowuje zasadzkę. Wie, że Gessler będzie musiał tędy przejechać w drodze do kolejnego zamku. Ukryty wśród skał, z kuszą w rękach, czeka, aż orszak landwójta pojawi się na ścieżce.
W chwili, gdy Gessler przejeżdża pod skalnym nawisem, Tell strzela. Strzała dosięga celu. Austriacki namiestnik ginie, a wieść o jego śmierci błyskawicznie rozchodzi się po całym regionie.
Symbole wolności
Według legendy zabicie Gesslera staje się iskrą, która wznieca bunt wśród wspólnot kantonów Uri, Schwyz i Unterwalden. Mieszkańcy zrywają z habsburskim panowaniem i zawierają sojusz, uważany za jeden z fundamentów późniejszej Szwajcarii.
Historycy do dziś dyskutują, ile w tej opowieści jest faktów, a ile symboliki. Nie ma jednoznacznych dowodów na istnienie samego Wilhelma Tella w formie, jaką opisuje legenda. Ale w świadomości Szwajcarów nie ma to większego znaczenia. Tell stał się uosobieniem wolności, sprzeciwu wobec tyranii i wiary w to, że nawet zwykły człowiek może przeciwstawić się niesprawiedliwej władzy.
Legenda o Wilhelmie Tellu wciąż inspiruje. Pojawia się w literaturze, teatrze, muzyce, a także w debatach o obywatelskiej odwadze. W końcu to opowieść o kimś, kto w obliczu upokorzenia nie spuścił głowy – i zapłacił za to wysoką cenę, jednocześnie odmieniając los całej krainy.