Batalhão de Operações Policiais Especiais, w skrócie BOPE, to elitarna jednostka specjalna Policji Wojskowej stanu Rio de Janeiro (Polícia Militar do Estado do Rio de Janeiro – PMERJ). Jej symbolem jest charakterystyczna czaszka przebita nożem na tle dwóch skrzyżowanych pistoletów – emblemat, który ma podkreślać gotowość do działania tam, gdzie zwykłe oddziały policji sobie nie radzą. BOPE kojarzy się przede wszystkim z brutalną rzeczywistością faweli Rio, walką z gangami narkotykowymi i najbardziej ryzykownymi operacjami miejskimi.
Jak powstało BOPE?
Impulsem do stworzenia takiej formacji był tragicznie zakończony kryzys zakładniczy w więzieniu Evaristo de Moraes w 1974 roku. Podczas nieudanej interwencji zginęło kilka osób, w tym dyrektor zakładu. Stało się jasne, że policja potrzebuje specjalnie wyszkolonej jednostki, przygotowanej do sytuacji o najwyższym stopniu ryzyka, a nie tylko do typowych interwencji ulicznych.
19 stycznia 1978 roku powołano Núcleo da Companhia de Operações Especiais (NuCOE) – niewielki zalążek późniejszego BOPE. Tworzyli go ochotnicy z Policji Wojskowej, często z doświadczeniem wojskowym i po specjalistycznych kursach, np. działań w dżungli czy walki w terenie zurbanizowanym. Z czasem struktury jednostki były reorganizowane, działała m.in. jako Companhia de Operações Especiais (COE).
Na początku lat 90., w 1991 roku, formacja przyjęła obecną nazwę Batalhão de Operações Policiais Especiais – BOPE. Dziś batalion podlega dowództwu operacji specjalnych PMERJ (Comando de Operações Especiais – COE) i jest jednym z najważniejszych narzędzi władz Rio w walce z ciężką przestępczością.
Zadania i specjalizacja
BOPE jest jednostką przeznaczoną do najtrudniejszych zadań. Nie zajmuje się rutynowymi patrolami czy zwykłymi interwencjami. Wzywa się ją wtedy, gdy sytuacja wymyka się spod kontroli standardowych oddziałów. Do kluczowych zadań należą m.in.:
- operacje przeciwko silnie uzbrojonym gangom narkotykowym w fawelach,
- wsparcie innych oddziałów policji podczas wymiany ognia, oblężenia czy blokady,
- akcje odbijania zakładników i działania w sytuacjach kryzysowych,
- operacje w wyjątkowo trudnym terenie – na stromych zboczach wzgórz i w gęsto zabudowanych dzielnicach,
- zabezpieczanie szczególnie ważnych wydarzeń i imprez masowych.
Fawela dla BOPE to nie tylko „dzielnica biedy”, ale również skomplikowany teren działań: wąskie uliczki, gęsta zabudowa, naturalne wzgórza, liczne punkty obserwacyjne i pułapki przygotowane przez gangi. Jednostka wypracowała własną taktykę walki w takim środowisku – łącząc elementy wojskowe z policyjnym podejściem do utrzymania porządku publicznego.
BOPE odgrywał też istotną rolę szkoleniową – jego instruktorzy przygotowywali m.in. brazylijskich żołnierzy do misji pokojowych ONZ, wykorzystując doświadczenia z walki w zurbanizowanych, niebezpiecznych rejonach.
Rekrutacja i szkolenie
O BOPE mówi się często jako o jednej z najciężej szkolonych formacji policyjnych na świecie. Do naboru mogą przystąpić tylko funkcjonariusze Policji Wojskowej stanu Rio. Kandydaci przechodzą wymagające testy fizyczne, psychologiczne, sprawdziany odporności na stres i długotrwałe ćwiczenia terenowe.
Szkolenie nakierowane jest przede wszystkim na:
- działania w zabudowie (walka w pomieszczeniach, korytarzach, wąskich uliczkach),
- strzelectwo w różnych warunkach, w tym w ciasnych przestrzeniach,
- taktykę interwencji z zakładnikami,
- pracę w małych, silnie zintegrowanych zespołach,
- przygotowanie psychiczne do sytuacji, w których ryzyko starcia z ciężko uzbrojonym przeciwnikiem jest codziennością.
Wizerunek ciężkiego, „nieludzkiego” wręcz szkolenia wypromowały filmy „Tropa de Elite” („Elitarni”), oparte na doświadczeniach byłych funkcjonariuszy. Choć to kino fabularne, wielu komentatorów zwraca uwagę, że poziom wymagań i selekcji został pokazany dość wiernie – kandydaci odpadają masowo, a do końca kursu dociera tylko niewielka część.
Sprzęt i „caveirões”
BOPE korzysta ze sprzętu zbliżonego do tego, którego używają jednostki specjalne policji i wojska na całym świecie: karabiny szturmowe, pistolety, silne kamizelki balistyczne, hełmy, środki łączności, noktowizja. Tym, co szczególnie zapisało się w świadomości mieszkańców Rio, są jednak pojazdy opancerzone, zwane potocznie „caveirões” – od słowa „caveira”, czyli „czaszka”.
Pierwsze takie pojazdy pojawiły się w jednostce na początku XXI wieku. Nie są klasycznymi wozami bojowymi z własnym uzbrojeniem, ale mają grubą warstwę pancerza i służą do:
- bezpiecznego transportu funkcjonariuszy do rejonu walk,
- ewakuacji rannych policjantów i cywilów,
- przebijania barykad i zapór tworzonych przez gangi w fawelach.
Z czasem BOPE zaczęło również korzystać z motocykli i lżejszych pojazdów, co poprawiło mobilność i umożliwiło szybką reakcję w najwęższych uliczkach.
Kontrowersje i krytyka
BOPE ma w Brazylii podwójny wizerunek. Dla części mieszkańców Rio to bohaterowie, jedyna siła zdolna przeciwstawić się skrajnie brutalnym gangom. Dla innych – symbol nadmiernej przemocy państwa wobec najbiedniejszych dzielnic.
Organizacje broniące praw człowieka wielokrotnie zarzucały jednostce nadużywanie siły, doprowadzanie do śmierci cywilów podczas akcji w fawelach oraz stosowanie taktyki, która bardziej przypomina działania wojenne niż klasyczną pracę policji. Szczególnie krytykowano agresywne wykorzystanie „caveirões”, które w oczach wielu mieszkańców stały się ucieleśnieniem brutalnej polityki bezpieczeństwa.
Międzynarodowe media zdarzało się określać BOPE jako „oddział śmierci”. Jednocześnie wielu Brazylijczyków – zwłaszcza tych mieszkających poza najbiedniejszymi dzielnicami – widzi w niej konieczną odpowiedź na przemoc gangów, korupcję i słabość innych instytucji państwa.
BOPE jako symbol brazylijskiej walki z przestępczością
BOPE jest dziś czymś więcej niż tylko policyjnym batalionem. To symbol brazylijskiej wojny z przestępczością w Rio: zetknięcia się biedy, narkobiznesu, słabego państwa i prób wprowadzenia „twardej ręki” tam, gdzie przez lata dominowało bezprawie.
Zrozumienie roli tej jednostki wymaga spojrzenia szerzej niż tylko przez pryzmat filmowych scen akcji. BOPE powstało z realnej potrzeby – radzenia sobie z sytuacjami, w których zwykła policja nie daje rady. Jednocześnie pozostaje przykładem tego, jak cienka jest granica między skuteczną walką z przestępczością a naruszaniem praw człowieka w imię bezpieczeństwa. I właśnie ta napięta równowaga sprawia, że dyskusja o BOPE w Brazylii wciąż budzi tyle emocji.