Wieczorem Ogrodzieniec zmienia ton. Za dnia ruiny są pełne rozmów, aparatów i kroków wycieczek, ale po zmroku wszystko zwalnia, a zamek zaczyna działać na wyobraźnię znacznie mocniej niż w południowym słońcu. Właśnie wtedy najłatwiej usłyszeć opowieść, którą w Podzamczu powtarza się od dawna: o Białej damie, która ma pojawiać się na murach, jakby wciąż szukała drogi do miejsca, w którym coś zostało jej odebrane.
W najbardziej utrwalonej wersji tej historii Białą damą jest Olimpia – córka możnego pana związanego z ogrodzieniecką warownią. Zakochuje się w Stanisławie Kmicie, rycerzu, którego wybór nie pasuje do planów rodziny. I to właśnie ten konflikt napędza legendę: miłość trafia na mur zbudowany z ambicji, majątku i oczekiwań, a młodzi stają się zakładnikami cudzego „tak ma być”.
Opowieść rozgrywa się jak dramat korespondencji. Kmita wyrusza na wojnę i — jak głosi przekaz — wysyła do Olimpii listy. Tyle że listy nie spełniają swojej roli. Zamiast łączyć, zaczynają dzielić. Według legendy trafiają nie do adresatki, a do rąk ojca, który kontroluje sytuację i pilnuje, by uczucie nie miało szans przetrwać. W tle pojawia się też motyw „lepszego kandydata” – kogoś, kto jest bardziej opłacalny, bardziej odpowiedni i bardziej zgodny z planem, który powstał ponad głową Olimpii.
Kiedy Kmita wraca, spróbuje — według przekazu — dotrzeć do ukochanej po raz ostatni. Wysyła posłańca i czeka na odpowiedź. I wtedy legenda dokłada najbardziej bolesny szczegół: odpowiedź ma być fałszywa. Nie pisze jej Olimpia, tylko ktoś, kto podszywa się pod nią, by ostatecznie przeciąć więź. W tej wersji ostateczny cios nie przychodzi od losu, tylko od ludzi.
Niektóre opowieści urywają się w tym miejscu, ale ta idzie dalej, bo musi dojść do tragedii, która zostawia ślad. Kmita, przekonany, że został odrzucony, ma rzucić się w przepaść — czasem mówi się, że w zbroi, czasem, że na koniu; zawsze jednak jest to skok desperacji, finał, po którym nie ma już rozmowy, wyjaśnienia ani odwrotu. W regionalnym przekazie motyw Kmity bywa łączony także z innym miejscem — Skałą Kmity pod Krakowem — jakby historia miała własny instynkt wędrowania i dopasowywania się do krajobrazu.
Dla Olimpii to nie jest tylko wiadomość o śmierci ukochanego. W legendzie to moment, w którym dociera do niej skala podstępu i fakt, że ktoś ukradł jej nie tylko miłość, ale też możliwość wyboru. Wtedy zostaje już tylko decyzja ostateczna: dziewczyna ma wyskoczyć z okna zamkowej wieży. I to właśnie ta scena zamienia dramat w opowieść o duchu. Od tej chwili Olimpia jest już nie tyle postacią z romansu, co cieniem ruiny – Białą damą, która nie potrafi odejść.
W Podzamczu mówi się, że pojawia się nocą, najczęściej o północy. Ma przechadzać się po murach albo majaczyć wśród zarysów okien, jasna plama na tle czarnych przestrzeni. Jedni opisują ją jako postać smutną, inni jako czujną i niepokojącą. W niektórych wariantach nie tylko „straszy”, ale też pilnuje czegoś, co zamek ma ukrywać — tajemnicy, skarbów, miejsca, do którego nie powinno się zaglądać z chciwości. To klasyczny mechanizm legend zamkowych: duch nie jest tylko echem tragedii, bywa też strażnikiem granicy między tym, co wolno, a tym, co „się nie opłaca”.
Dlaczego ta historia wciąż krąży? Bo jest skonstruowana tak, że trudno ją porzucić. Ma wszystko, co działa na wyobraźnię: wielką miłość, zakaz, intrygę, fałszywą wiadomość, nagłą śmierć i obraz kobiety w bieli, która wraca w nocy. A do tego jest przywiązana do miejsca, które samo wygląda jak scenografia – z basztami, przepaściami i ciemnymi prześwitami okien.
Legenda żyje też dlatego, że daje się opowiadać na wiele sposobów. Można ją podać jako romantyczną tragedię, jako ostrzeżenie przed pychą i kontrolą, jako historię o niesprawiedliwości, a nawet jako opowieść dla tych, którzy lubią dreszcz, ale nie szukają krwawego horroru. Biała dama jest „straszna” w sposób elegancki: bardziej smutna niż agresywna, bardziej ludzka niż demoniczna. Dzięki temu pasuje do rodzinnych opowieści, do nocnych spacerów, do rozmów po zwiedzaniu, do szeptu między znajomymi: „a słyszałeś, że ona tu wraca?”.
I w tym jest klucz jej nieśmiertelności. W Ogrodzieńcu nie trzeba wierzyć w duchy, żeby legenda działała. Wystarczy wejść na dziedziniec, spojrzeć na poszarpane mury i dopuścić do głosu wyobraźnię. Resztę dopowie pamięć miejsca – a Biała dama, raz wpuszczona do głowy, zostaje tam na długo.