Już 7–8 marca 2026 roku w Warszawie odbędzie się II Kongres Pamięci Żołnierzy Wyklętych. Organizatorzy — Instytut Pamięci Narodowej oraz Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL — zapraszają do udziału w wydarzeniu otwartym, które zaplanowano w siedzibie muzeum przy ul. Rakowieckiej 37. Udział wymaga rejestracji przez formularz zgłoszeniowy.
Kongres jako część obchodów Narodowego Dnia Pamięci
Tegoroczna edycja Kongresu została wpisana w obchody Narodowego Dnia Pamięci „Żołnierzy Wyklętych” i ma formułę dwudniowego spotkania środowisk zaangażowanych w popularyzację historii powojennego podziemia niepodległościowego. Do Warszawy mają przyjechać działacze społeczni, a także przedstawiciele instytucji kultury, placówek edukacyjnych i samorządów z różnych regionów kraju.
W praktyce ma to być wydarzenie nie tylko rocznicowe, ale też robocze: organizatorzy podkreślają, że Kongres ma stać się okazją do wymiany doświadczeń i rozmowy o tym, jak dziś opowiadać o losach Wyklętych — rzetelnie, przystępnie i z myślą o kolejnych pokoleniach odbiorców. Zapowiedziano panele dyskusyjne, którym towarzyszyć będą wydarzenia kulturalne oraz wystawy.
Apel pamięci dla „Zapory”
Najbardziej symboliczny punkt pierwszego dnia zaplanowano na wieczór. Kongres zakończy Apel Pamięci, podczas którego uczestnicy oddadzą hołd mjr. Hieronimowi Dekutowskiemu „Zaporze”. Data nie jest przypadkowa: 7 marca 1949 roku „Zapora” został stracony w murach mokotowskiego więzienia wraz z sześcioma podkomendnymi. Ten element programu ma nadać wydarzeniu szczególnie podniosły, rocznicowy wymiar.
Program: 7 marca (sobota)
- 10.00 – Uroczyste otwarcie Kongresu oraz wręczenie Medali Reipublicae Memoriae Meritum
- 11.00 – Wykład dr. hab. Karola Polejowskiego (zastępcy prezesa IPN): „Stefan”, „Leszczyna”, „Szczygieł”, „Ford” – kim byli anonimowi żołnierze „Łupaszki”? Z badań nad stanami osobowymi 5. Wileńskiej Brygady AK w 1946 r.
- 12.30 – Panel dyskusyjny: Pamięć o Żołnierzach Wyklętych jako obowiązek Rzeczypospolitej Polskiej
- 14.00 – Przerwa obiadowa
- 15.30 – Koncert: „Nie giń Polsko” – pamięci Andrzeja Kołakowskiego
- 17.00 – Panel dyskusyjny: Historia żywa – rola grup rekonstrukcyjnych w edukacji o Wyklętych
- 19.00 – Apel Pamięci w rocznicę śmierci mjr. Hieronima Dekutowskiego „Zapory”
Sobotni plan łączy elementy oficjalne, merytoryczne i kulturalne. Wśród najmocniej zaakcentowanych tematów pojawia się zarówno kwestia państwowego obowiązku pamięci, jak i pytanie o narzędzia opowiadania historii — od naukowych ustaleń po rekonstrukcję historyczną jako formę edukacji.
Program: 8 marca (niedziela)
- 10.00 – Panel dyskusyjny: Ponieść światło wolności – pamięć o Żołnierzach Wyklętych w PRL
- 11.30 – Panel dyskusyjny: Rodziny wyklęte – przeżycia rodzin żołnierzy podziemia antykomunistycznego
- 13.00 – Przerwa obiadowa
- 14.30 – Panel dyskusyjny: Żołnierze Wyklęci w filmie
- 16.00 – Pokaz filmu: „The Covenant of Blood: The Last Soldiers of World War II” – anglojęzyczny film dokumentalny o Żołnierzach Wyklętych w reżyserii Patricka Ney’a
Niedziela przenosi ciężar rozmowy na pamięć w realiach PRL, doświadczenie bliskich oraz na język popkultury i obrazu. Organizatorzy zapowiadają, że istotnym wątkiem ma być nie tylko historia samych żołnierzy, ale też koszty, jakie ponosiły ich rodziny — temat, który często bywa dopowiadany dopiero na marginesie głównej narracji.
Z kolei panel o filmie oraz projekcja dokumentu mają pokazać, jak opowieść o Wyklętych funkcjonuje w formatach, które docierają do odbiorców poza szkolną klasą czy salą wykładową. W tym sensie Kongres ma łączyć pamięć instytucjonalną z pytaniem o współczesny sposób komunikowania historii.
Podsumowanie
II Kongres Pamięci Żołnierzy Wyklętych w Warszawie zapowiada się jako wydarzenie, które jednocześnie porządkuje rocznicowy wymiar obchodów i otwiera dyskusję o tym, jak dziś budować pamięć zbiorową — w edukacji, kulturze, samorządach i działaniach społecznych. Dwa dni debat, koncert, Apel Pamięci oraz projekcja filmu mają stworzyć przestrzeń zarówno do refleksji, jak i do praktycznej wymiany doświadczeń. Wydarzenie ma formułę otwartą, ale organizatorzy przypominają, że obowiązuje rejestracja przez formularz zgłoszeniowy.
Źródło: IPN