Mało co rozpala wyobraźnię tak, jak opowieści o zaginionych kontynentach i cywilizacjach, które miały być od nas starsze, mądrzejsze i potężniejsze. Atlantyda, Lemuria, Mu czy Kumari Kandam powracają w książkach, filmach i programach „dokumentalnych”. Jedni widzą w nich ukrywaną prawdę, inni – piękne bajki. Kiedy jednak odłożymy na bok sensację i zajrzymy do historii, archeologii i geologii, obraz staje się spokojniejszy: to przede wszystkim mity, filozoficzne opowieści i dawne hipotezy, a nie udokumentowane cywilizacje.
Atlantyda jako przypowieść filozoficzna
Atlantyda pojawia się wyłącznie w dialogach Platona „Timajos” i „Kritias”. Filozof opisuje potężne wyspiarskie państwo położone „za Słupami Heraklesa”, czyli poza dzisiejszą Cieśniną Gibraltarską. Atlantyda ma być bogata, znakomicie zorganizowana i stopniowo moralnie zepsuta. W finale atakuje cnotliwe Ateny, przegrywa i w wyniku trzęsień ziemi oraz powodzi zostaje pochłonięta przez ocean.
Większość badaczy literatury starożytnej uważa, że Platon nie tworzył raportu historycznego, tylko alegorię. Atlantyda ma pokazać, czym kończy się pycha i nadużycie władzy, oraz stanowić tło do rozważań o ustroju idealnym. Filozof w innych dialogach także posługuje się fikcyjnymi przykładami, by wyostrzyć przesłanie. To nie wyklucza, że mógł inspirować się jakimiś realnymi katastrofami, ale sama Atlantyda w jego wydaniu to przede wszystkim przemyślana opowieść, a nie kronika zaginionego imperium.
Lemuria – od hipotezy naukowej do mitu
Lemuria nie pochodzi z antycznych mitów, lecz z dziewiętnastowiecznej nauki. Zoolog Philip Sclater próbował wyjaśnić, dlaczego lemury występują w Indiach i na Madagaskarze, a brakuje ich na większości obszarów między tymi regionami. Zaproponował więc istnienie dawnego lądu na Oceanie Indyjskim, który miał łączyć te terytoria. Nazwał go Lemurią.
W momencie, gdy nie znano jeszcze teorii dryfu kontynentów, takie „mosty lądowe” wydawały się sensowną roboczą hipotezą. Później, wraz z rozwojem tektoniki płyt, okazały się zbędne. Kontynenty przemieszczają się, a gatunki „jeżdżą” razem z nimi. Dziś Lemuria jako kontynent nie jest uznawana w nauce. Pomysł jednak nie zniknął – przejęły go nurty ezoteryczne i New Age, zamieniając hipotetyczny ląd w kolebkę duchowo rozwiniętej cywilizacji.
Z Lemurią bywa łączony mit tamilskiego Kumari Kandam – rzekomego lądu na południe od Indii, który miał zatonąć w oceanie. Dla części Tamilów opowieść o utraconej ojczyźnie stała się ważnym elementem tożsamości. Z naukowego punktu widzenia jest to jednak mit, nie poparty dowodami geologicznymi na istnienie ogromnego, niedawno zatopionego kontynentu.
Mu i inne „kontynenty widma”
Jeszcze bardziej odległym od nauki przykładem jest Mu. Nazwę tę spopularyzowali autorzy z przełomu XIX i XX wieku, którzy twierdzili, że na Pacyfiku istniał wielki kontynent, będący „matką” wszystkich cywilizacji świata. W ich relacjach mieszkańcy Mu mieli osiągnąć wysoki poziom rozwoju duchowego i technologicznego, po czym zniknąć w katastrofie.
Problem w tym, że opowieści o Mu nie opierają się na rzetelnych źródłach historycznych ani zgodnych z dzisiejszą wiedzą danych geologicznych. To raczej literackie i ezoteryczne konstrukcje, które dobrze sprzedawały się jako sensacja. Podobnie jest z wieloma innymi wizjami „zaginionych kontynentów”, które pojawiały się w literaturze popularnej: są ciekawe jako element kultury, ale nie znajdują potwierdzenia w badaniach Ziemi.
Co naprawdę mówi geologia?
Współczesna geologia i oceanografia są w stanie dość dokładnie opisać budowę dna oceanicznego. Mamy pomiary głębokości, dane sejsmiczne, badania skał i pola grawitacyjnego. Wynika z nich jasno, że nie istnieje żaden duży, młody kontynent, który w całości zapadł się pod wodę w ciągu ostatnich kilku czy kilkunastu tysięcy lat.
To nie znaczy, że morza nie pochłaniały lądów w ogóle. Po ostatniej epoce lodowcowej poziom oceanów podniósł się o kilkadziesiąt metrów, co faktycznie zalało wiele nisko położonych wybrzeży. Lokalne trzęsienia ziemi, osuwiska czy tsunami mogły zatopić miasta, porty i osady. Archeologia podmorska odnajduje dziś ich ślady. Skala tych zjawisk jest jednak nieporównanie mniejsza niż wizje całych kontynentów z zaawansowaną cywilizacją, które w jednej chwili nikną w odmętach.
Ciekawym uzupełnieniem są tzw. mikrokontynenty – niewielkie fragmenty dawnej skorupy kontynentalnej, zachowane dziś pod dnem oceanicznym. Przykładem jest Mauritia w rejonie Mauritiusa. To pokazuje, że historia lądów na Ziemi jest skomplikowana, ale nie potwierdza legend o ogromnych, młodych kontynentach zaginionych w nagłej katastrofie.
Dlaczego tak kochamy zaginione cywilizacje?
Skoro nauka jest raczej sceptyczna, dlaczego opowieści o Atlantydzie, Lemurii czy Mu wciąż mają się tak dobrze? Powodów jest kilka. Po pierwsze, w naturalny sposób przyciąga nas to, co tajemnicze i niedopowiedziane. Mity o zaginionych lądach wypełniają luki w wiedzy, dają satysfakcjonujące – choć niekoniecznie prawdziwe – odpowiedzi na trudne pytania.
Po drugie, takie legendy często służą budowaniu tożsamości. Opowieść o utraconej, doskonałej cywilizacji może być źródłem dumy, poczucia wyjątkowości czy alternatywnej historii wobec tej, którą piszą inni. Wreszcie, wątek „ukrywanej prawdy” świetnie sprzedaje się w kulturze popularnej: w książkach, filmach, grach, programach pseudo-dokumentalnych.
Podsumowanie
Atlantyda, Lemuria, Mu i podobne wizje zaginionych cywilizacji są przede wszystkim częścią świata mitów, filozofii i popkultury. Atlantyda Platona to najprawdopodobniej przypowieść o moralności i polityce, Lemuria – dawna, dziś odrzucona hipoteza naukowa, przekształcona później w duchowy mit, Mu zaś – produkt wyobraźni autorów szukających sensacyjnych historii.
To nie znaczy, że trzeba je wyrzucić do kosza. Mogą być fascynującym pretekstem do rozmowy o tym, jak rozwija się nauka, jak powstają teorie spiskowe i narodowe mity, oraz dlaczego tak bardzo lubimy wierzyć w utracone złote epoki. Ważne jest jednak, by jasno odróżniać to, co potwierdzają geologia, archeologia i historia, od tego, co pozostaje piękną, ale wciąż tylko legendą.