Wojna secesyjna w Stanach Zjednoczonych (1861–1865) była najkrwawszym konfliktem w dziejach kraju. Starły się w niej Unia (Północ) i Konfederacja (Południe). Stawką były: przetrwanie państwa federalnego, zakres władzy rządu centralnego oraz – przede wszystkim – przyszłość niewolnictwa. Obie strony liczyły na szybkie rozstrzygnięcie; w praktyce była to wojna totalizująca gospodarkę, mobilizująca całe społeczeństwo i przyspieszająca modernizację państwa.
Przyczyny
Sednem sporu było niewolnictwo i jego ekspansja na nowe terytoria. Od kompromisu z 1820 r., przez ustawę Kansas–Nebraska (1854) i orzeczenie Dred Scott (1857), konflikt narastał. Południe opierało bogactwo na plantacjach bawełny i pracy zniewolonych, Północ szybciej się industrializowała, wspierała cła ochronne i ograniczanie niewolnictwa. Napięcia podsycił najazd abolicjonisty Johna Browna na Harpers Ferry (1859). Wybór Abrahama Lincolna na prezydenta (listopad 1860), bez głosów stanów głębokiego Południa, uruchomił falę secesji.
Od secesji do wojny (1860–1861)
Karolina Południowa ogłosiła secesję 20 grudnia 1860 r. Do wiosny 1861 r. było ich łącznie jedenaście: Mississippi, Floryda, Alabama, Georgia, Luizjana, Teksas, Wirginia, Arkansas, Tennessee i Karolina Północna. Skonfederowane Stany Ameryki utworzono w lutym 1861 r.; stolicą było Montgomery (Alabama), od maja Richmond (Wirginia). Stany graniczne – Delaware, Maryland, Kentucky i Missouri – pozostały w Unii; z północno-zachodnich hrabstw Wirginii powstała Zachodnia Wirginia (20 czerwca 1863). Wojna rozpoczęła się, gdy Konfederaci ostrzelali Fort Sumter w Charleston (12–13 kwietnia 1861), zmuszając garnizon do kapitulacji.
Przebieg działań: wczesne kampanie (1861–1863)
Pierwsza duża bitwa, First Bull Run/Manassas (21 lipca 1861), ujawniła złudność planów „krótkiej wojny”. Unia wprowadziła morską blokadę („plan Anakondy”) i przejęła kontrolę nad systemem rzecznym Zachodu. W 1862 r. doszło do przełomów technologicznych i wielkich bitew: starcia pancerników USS Monitor i CSS Virginia (9 marca 1862), krwawe Shiloh (6–7 kwietnia), nieudana dla Północy kampania półwyspowa pod Richmond oraz Antietam (17 września 1862) – najkrwawszy dzień w historii USA, po którym Lincoln ogłosił wstępną Proklamację Emancypacji (22 września). Od 1 stycznia 1863 r. dokument prawnie znosił niewolnictwo na terenach zbuntowanych i umożliwił rekrutację Afroamerykanów; do końca wojny służyło ok. 179 tys. żołnierzy w USCT (oraz ok. 19 tys. w marynarce).
Rok 1863 przyniósł punkt zwrotny: Gettysburg (1–3 lipca) zatrzymał inwazję generała Roberta E. Lee na Północ, a kapitulacja Vicksburga (4 lipca) dała Unii pełną kontrolę nad Missisipi, rozcinając Konfederację na pół. Jesienią sukcesy Unii pod Chattanooga otworzyły drogę w głąb Południa.
Od punktu zwrotnego do kapitulacji (1864–1865)
W marcu 1864 r. naczelnym dowódcą armii Unii został Ulysses S. Grant. Na wschodzie prowadził on wyniszczającą kampanię lądową (Wilderness, Spotsylvania, Cold Harbor) i długie oblężenie Petersburga. Na zachodzie William T. Sherman zdobył Atlantę (2 września 1864), co pomogło Lincolnowi wygrać reelekcję, a następnie przeprowadził „marsz do morza” (15 listopada–21 grudnia 1864), niszcząc infrastrukturę wojenną Georgii i Karoliny Południowej. Wiosną 1865 r. padły Petersburg i Richmond (2–3 kwietnia). 9 kwietnia 1865 r. Lee poddał Armię Północnej Wirginii w Appomattox Court House; kolejne armie Konfederacji kapitulowały w następnych tygodniach (m.in. Joseph E. Johnston w Karolinie). Abraham Lincoln został śmiertelnie postrzelony 14 kwietnia 1865 r. i zmarł następnego dnia.
Społeczeństwo, technologia i dyplomacja
Była to wojna nowoczesna: koleje i telegraf umożliwiły szybkie przerzuty i dowodzenie; karabiny gwintowane z pociskiem Minié zwiększyły zasięg i śmiertelność; powszechne stały się umocnienia polowe i długotrwałe oblężenia. Na morzu blokada ścisnęła gospodarkę Południa, a rajderzy (np. CSS Alabama) uderzali w handel Unii. Obie strony wprowadziły pobór (Konfederacja 1862, Unia 1863). Północ sfinansowała wysiłek wojenny dzięki greenbackom, podatkom i National Banking Acts (1863–1864), uchwaliła też Homestead Act i Morrill Act (1862), które zmieniły krajobraz gospodarczo-społeczny kraju. Wielka Brytania i Francja pozostały formalnie neutralne; „dyplomacja bawełniana” Południa nie przełamała blokady ani nie przyniosła uznania państwowego.
Skutki i dziedzictwo
Szacowane straty to ok. 620–750 tys. zabitych (w walce, z ran i chorób). Południe zostało materialnie zrujnowane, ale wojna ugruntowała nierozerwalność Unii i wyższość prawa federalnego nad stanowymi. Najważniejszy rezultat prawny to zniesienie niewolnictwa w całych Stanach: 13. poprawka została uchwalona przez Kongres w styczniu i ratyfikowana 6 grudnia 1865 r. Kolejne akty – 14. poprawka (1868) gwarantująca obywatelstwo i równość prawną oraz 15. poprawka (1870) zakazująca dyskryminacji wyborczej ze względu na rasę – stworzyły fundament praw obywatelskich.
Okres Rekonstrukcji (1865–1877) próbował przeobrazić Południe: Freedmen’s Bureau wspierało wyzwolonych, tworzono nowe rządy stanowe i szkoły. Równocześnie pojawiły się Black Codes, przemoc Ku Klux Klanu i w końcu system Jim Crow, który na dziesięciolecia ograniczył prawa Afroamerykanów. W pamięci zbiorowej Południa utrwalił się mit „Lost Cause”, minimalizujący rolę niewolnictwa; dokumenty secesyjne i ówczesna publicystyka pokazują jednak jednoznacznie, że utrzymanie i ekspansja niewolnictwa były głównym motywem secesji i wojny.
Podsumowanie
Wojna secesyjna rozstrzygnęła, czy Stany Zjednoczone będą zbiorem luźnych państw tolerujących niewolnictwo, czy jednym narodem opartym na równości wobec prawa. Zwycięstwo Unii ocaliło federację, doprowadziło do prawnego zniesienia niewolnictwa i przyspieszyło modernizację gospodarczo-instytucjonalną kraju. Nie zakończyło jednak walki o realną równość – ta trwała długo po 1865 r. Dziedzictwo wojny to jednocześnie trauma i fundament nowoczesnej Ameryki. Wszystkie daty, nazwy i fakty podane powyżej odpowiadają ustaleniom historiografii i źródłom z epoki.