Były prezydent Brazylii Jair Bolsonaro, jeszcze niedawno jeden z najbardziej rozpoznawalnych polityków prawicy na świecie, dziś odbywa wyrok 27 lat i 3 miesięcy więzienia za udział w spisku na rzecz zamachu stanu po przegranych wyborach w 2022 roku. To pierwszy przypadek w najnowszej historii Brazylii, gdy były przywódca państwa został tak surowo ukarany za próbę podważenia demokratycznego porządku. Skazanie Bolsonaro nie było jednak pojedynczym wydarzeniem, lecz finałem długiego ciągu decyzji, napięć i śledztw, które zaczęły się tuż po wyborach.
Od przegranych wyborów do ataku na Brasílię
W październiku 2022 roku Jair Bolsonaro przegrał drugą turę wyborów prezydenckich z Luizem Inácio Lulą da Silvą. Instytucje wyborcze uznały wyniki za ważne, ale Bolsonaro i jego obóz przez wiele tygodni podważali wiarygodność głosowania, sugerując nieprawidłowości. W przestrzeni publicznej pojawiały się sugestie o „oszustwie wyborczym”, mimo że nie przedstawiono dowodów, które przekonałyby sądy lub komisję wyborczą.
Na ulicach pojawili się zwolennicy Bolsonaro – blokowali drogi, demonstrowali pod koszarami, domagając się interwencji wojska, unieważnienia wyborów i „przywrócenia porządku”. Atmosfera była coraz bardziej napięta, a przekaz znad urn szybko przeniósł się w rejony pytania: „kto tak naprawdę rządzi – wybory czy siła?”.
Punktem kulminacyjnym były wydarzenia z 8 stycznia 2023 roku. Tego dnia tłum sympatyków byłego prezydenta wtargnął do budynków w stołecznej dzielnicy władzy w Brasílii – pałacu prezydenckiego, Kongresu i Sądu Najwyższego. Doszło do dewastacji wnętrz, niszczono wyposażenie i symbole państwowe. Dla brazylijskich władz był to atak na instytucje demokracji, porównywany do szturmu na Kapitol w USA. Setki osób zatrzymano na miejscu, kolejne zidentyfikowano na podstawie nagrań wideo.
Śledztwo ujawnia „plan B” po przegranej
Równolegle do spraw dotyczących samych zamieszek, policja federalna i prokuratura zaczęły badać, czy atak na Brasílię był spontanicznym wybuchem gniewu, czy elementem szerszego planu. W toku śledztwa zabezpieczono m.in. dokument nieformalnie nazywany „projektem dekretu” – tekst przewidujący możliwość unieważnienia wyniku wyborów, interwencję wojska w system wyborczy oraz odsunięcie od obowiązków sędziego Sądu Najwyższego Alexandre’a de Moraesa.
W zeznaniach byłych współpracowników Bolsonaro pojawiały się informacje o rozmowach prowadzonych w Pałacu Prezydenckim pod koniec 2022 roku. Według śledczych rozważano różne scenariusze utrzymania się u władzy, w tym takie, które wykraczały poza konstytucyjne ramy przekazania urzędu. Częścią materiału dowodowego były również ustalenia dotyczące planu o kryptonimie „Zielono-żółty sztylet”, który miał zakładać m.in. uniemożliwienie objęcia władzy przez nowego prezydenta.
Oskarżenie twierdziło, że Bolsonaro wiedział o tych działaniach i że jego wypowiedzi po wyborach – podważające ich wynik i wzmacniające przekaz o „skradzionym zwycięstwie” – współtworzyły klimat, w którym możliwa stała się zarówno próba wywarcia presji na instytucje, jak i późniejszy atak na stolicę. Sam były prezydent utrzymywał, że rozmawiano jedynie o środkach mieszczących się w granicach prawa.
Proces przed Sądem Najwyższym
Sprawa przeciwko Bolsonaro i jego najbliższym współpracownikom trafiła ostatecznie do Federalnego Sądu Najwyższego. Akt oskarżenia obejmował kilka poważnych zarzutów: próbę gwałtownego obalenia demokratycznego porządku, próbę zamachu stanu, udział w zorganizowanej grupie przestępczej oraz odpowiedzialność za zniszczenia mienia państwowego i obiektów o statusie dobra narodowego.
Proces miał charakter wyjątkowy – sądzony był nie tylko były prezydent, ale także generałowie i wysocy urzędnicy z jego otoczenia. Prokuratura budowała obraz zorganizowanego spisku, w którym wydarzenia z 8 stycznia nie były przypadkowym wybrykiem tłumu, lecz kolejnym etapem nacisku na instytucje państwa.
Podczas przesłuchań Jair Bolsonaro konsekwentnie zaprzeczał, by kiedykolwiek wydał rozkaz zamachu stanu. Przyznawał jednak, że po wyborach „analizowano różne scenariusze” i że wielokrotnie krytycznie oceniał pracę sądów i komisji wyborczej. Podkreślał, że jego zdaniem działania powinny mieścić się w granicach konstytucji, a atak na Brasílię określał jako „przesadną reakcję” części zwolenników, za którą nie czuje się odpowiedzialny.
Sędziowie większością głosów przyjęli interpretację prokuratury: uznali, że były prezydent nie tylko tolerował, ale współtworzył atmosferę i mechanizmy prowadzące do próby podważenia wyniku wyborów przy użyciu środków pozaprawnych.
Wyrok i życie za kratami
11 września 2025 roku pięcioosobowy skład Sądu Najwyższego ogłosił wyrok. Jair Bolsonaro został uznany za winnego wszystkich głównych zarzutów i skazany na 27 lat i 3 miesiące więzienia. Kara została wymierzona jako łączna za wszystkie czyny uznane przez sąd za udowodnione.
Po okresie tymczasowego aresztu i ograniczeń w poruszaniu się były prezydent trafił do aresztu federalnego w Brasílii, w kompleksie należącym do policji federalnej. Ze względu na pełnioną wcześniej funkcję i kwestie bezpieczeństwa nie przebywa w typowym zakładzie karnym, lecz w wydzielonej części budynku. Jego cela ma około 12 metrów kwadratowych, znajduje się w niej łóżko, łazienka, biurko, telewizor i klimatyzacja. Bolsonaro ma stały dostęp do swoich prawników oraz opieki medycznej; inne wizyty wymagają zgody sądu.
Stan zdrowia byłego prezydenta jest jednym z tematów pojawiających się w mediach. Bolsonaro od lat boryka się z konsekwencjami dawnego ataku nożownika, do tego doszły problemy z przepukliną. Z tego powodu kilkukrotnie zezwalano mu na krótkotrwałe opuszczenie aresztu w celu wykonania badań i zabiegów, po których wracał do celi. Wnioski obrony o zamianę kary więzienia na areszt domowy, uzasadniane stanem zdrowia, były jak dotąd oddalane.
Spór o skrócenie kary i podzielone społeczeństwo
Dyskusja wokół wyroku nie zakończyła się w chwili, gdy Bolsonaro trafił za kraty. W 2025 roku w parlamencie pojawił się projekt ustawy zmieniającej sposób liczenia kar za przestępstwa popełnione „w kontekście tłumu”. W praktyce przepisy te mogłyby oznaczać istotne skrócenie kary dla części skazanych za wydarzenia związane z zamachem stanu, w tym dla byłego prezydenta.
Ustawa przeszła przez Kongres, lecz na początku 2026 roku prezydent Lula zawetował ją, podkreślając, że nie można wysyłać sygnału, iż atak na instytucje państwa może zostać po czasie złagodzony polityczną decyzją. Parlament zachował formalne prawo do odrzucenia weta, więc temat pozostaje otwarty – i stale powraca w debacie publicznej.
Zwolennicy Bolsonaro widzą w nim dziś ofiarę „politycznego procesu”, przeciwnicy – przykład tego, że nawet były prezydent nie stoi ponad prawem. Jedno jest pewne: historia jego skazania stała się punktem odniesienia dla całej brazylijskiej demokracji. To test, czy instytucje państwa są w stanie konsekwentnie reagować na próby podważenia wyniku wyborów, nawet jeśli w roli oskarżonego staje człowiek, który jeszcze niedawno mieszkał w prezydenckim pałacu, a dziś zamyka za sobą drzwi więziennej celi.