Kadmos wyruszył z rodzinnego kraju, aby odnaleźć porwaną siostrę. Nigdy do niej nie dotarł. Zamiast tego, jak opowiadali Grecy, pokonał smoka, stworzył pierwszą wspólnotę tebańskich wojowników i założył warownię, wokół której rozwinęły się Teby. Jego losy należą do mitologii, lecz mogły zachować pamięć o kontaktach Grecji ze wschodnią częścią Morza Śródziemnego.
Poszukiwania Europy zaprowadziły Kadmosa do Beocji
W jednej z najczęściej przytaczanych wersji mitu Kadmos był synem Agenora, fenickiego władcy, oraz Telefassy. Jego siostrą była Europa, którą Zeus miał porwać pod postacią byka i przewieźć na Kretę. Agenor polecił synom odnaleźć dziewczynę, zabraniając im wracać bez niej.
Poszukiwania okazały się bezskuteczne. Kadmos dotarł do Tracji, a po śmierci matki zwrócił się o pomoc do wyroczni w Delfach. Otrzymana odpowiedź nie wskazywała miejsca pobytu Europy. Nakazywała porzucić dalszą wyprawę, podążyć za napotkaną krową i założyć osadę tam, gdzie zwierzę zatrzyma się na odpoczynek.
Krowa miała doprowadzić Kadmosa do Beocji i położyć się na terenie późniejszych Teb. Przybysz uznał to za znak i postanowił złożyć zwierzę w ofierze Atenie. W ten sposób wyprawa rozpoczęta jako próba odzyskania siostry zamieniła się w mit założycielski jednego z najważniejszych miast starożytnej Grecji. Kadmos nie przybywał do Beocji jako zdobywca z przygotowaną armią. Według tradycji został skierowany tam przez wyrocznię i boski znak.
Zabicie smoka przyniosło zwycięstwo i karę
Do złożenia ofiary potrzebna była woda. Towarzysze Kadmosa udali się więc do pobliskiego źródła, którego strzegł smok związany z Aresem. Potwór zabił większość ludzi wysłanych po wodę, lecz ostatecznie sam poległ w walce z Kadmosem.
Na polecenie Ateny bohater wyrwał zęby smoka i zasiał je w ziemi. Z bruzd wyrośli uzbrojeni wojownicy nazywani Spartoi, czyli „zasianymi”. W jednej z wersji opowieści Kadmos rzucił między nich kamień. Każdy uznał, że zaatakował go ktoś z pozostałych, co doprowadziło do gwałtownej walki. Przeżyło pięciu: Echion, Udajos, Chtonios, Hyperenor i Pelor. To właśnie od nich tebańskie rody arystokratyczne miały wywodzić swoich legendarnych przodków.
Ten fragment mitu łączył dwa odmienne sposoby tłumaczenia początków miasta. Kadmos był przybyszem ze Wschodu, natomiast Spartoi dosłownie narodzili się z beockiej ziemi. Nowa wspólnota powstawała więc ze spotkania obcego założyciela z wojownikami przedstawianymi jako rdzenni mieszkańcy kraju.
Zabicie smoka nie pozostało bez konsekwencji. Potwór należał do Aresa, dlatego Kadmos musiał odpokutować swój czyn, służąc bogu wojny. Według jednej z tradycji kara trwała „wieczny rok”, odpowiadający ośmiu zwykłym latom. Postać tego nieprzewidywalnego bóstwa szerzej przedstawia historia Aresa, boga wojny i bitewnego szału.
Zanim powstały Teby, istniała Kadmeja
Grecka tradycja przypisywała Kadmosowi przede wszystkim założenie Kadmei, czyli warownego wzgórza, które później stało się akropolem Teb. Dopiero z czasem wokół cytadeli miało rozwinąć się większe miasto. Nazwa Kadmeja przetrwała jako określenie jego centralnej, obronnej części.
Nie można jednak traktować tej opowieści jak kroniki opisującej rzeczywiste narodziny Teb. Badania archeologiczne pokazują, że wzgórze Kadmei było zamieszkane przez bardzo długi czas, a Teby stały się ważnym ośrodkiem już w epoce brązu. W czasach mykeńskich znajdował się tam kompleks pałacowy i fortyfikacje. Rozwój miasta był wieloetapowym procesem, którego nie da się przypisać jednej historycznej osobie.
Kadmos pełnił inną funkcję. Dawał Tebom niezwykły początek, wyjaśniał nazewnictwo cytadeli i otwierał złożony cykl miejscowych legend. Z jego dynastią łączono później Labdakosa, Lajosa oraz bohatera mitu o Edypie. Historia miasta została w ten sposób przedstawiona jako ciąg zdarzeń, w których wielkość rodu stale sąsiadowała z winą, klątwą i nieuchronnym losem.
Wesele z Harmonią nie zapoczątkowało szczęśliwej dynastii
Po odbyciu kary Kadmos poślubił Harmonię, córkę Aresa i Afrodyty. Wesele miało odbyć się w obecności bogów, a małżonkowie otrzymali niezwykłe podarunki. Najsłynniejszym z nich był naszyjnik Harmonii, który w kolejnych mitach stał się przedmiotem związanym z nieszczęściami następnych właścicieli.
Kadmos i Harmonia mieli cztery córki: Autonoe, Ino, Semele i Agaue, a także syna Polydora. Ich potomkowie odegrali ważne role w tebańskich opowieściach. Semele została matką Dionizosa, boga wina, teatru i ekstazy. Agaue, ogarnięta religijnym szałem, zabiła własnego syna Penteusza, który próbował zwalczać nowy kult.
Rodzina założyciela miasta nie stała się zatem wzorem stabilnej dynastii. Grecy przedstawiali ją jako ród wyjątkowo bliski bogom, a jednocześnie szczególnie narażony na ich gniew. Małżeństwo Harmonii, której imię oznaczało zgodę i ład, prowadziło do historii pełnej rozpadu, przemocy i rodzinnych tragedii.
Kadmos miał przynieść Grekom fenickie litery
Jednym z najważniejszych osiągnięć przypisywanych Kadmosowi było sprowadzenie do Grecji pisma fenickiego. Herodot twierdził, że przybysze towarzyszący bohaterowi przekazali Grekom litery, które z czasem zostały dostosowane do ich języka.
Historyk wspominał również o napisach umieszczonych na trójnogach w świątyni Apollona Ismeniosa w Tebach. Uważał, że wykonano je literami kadmejskimi, przypominającymi znaki używane przez Jonów.
Współczesna wiedza potwierdza, że alfabet grecki rozwinął się pod silnym wpływem pisma fenickiego. Grecy przekształcili zapożyczony system, między innymi wykorzystując część znaków do zapisywania samogłosek. Nie ma jednak podstaw, by uznać Kadmosa za postać historyczną, która osobiście dokonała tej zmiany.
Grecy posługiwali się wcześniej pismem linearnym B, używanym w administracji mykeńskich pałaców. Po upadku tego świata system wyszedł z użycia, a alfabet pojawił się znacznie później. Opowieść o fenickim bohaterze mogła więc tłumaczyć rzeczywiste kulturowe zapożyczenie za pomocą biografii jednego legendarnego założyciela. Znaczenie Fenicjan dla rozwoju pisma i handlu opisuje także historia najważniejszych cywilizacji starożytnego świata.
Ostatnia droga prowadziła z Teb do Ilirii
Kadmos nie miał zakończyć życia w mieście, któremu dał początek. Wraz z Harmonią opuścił Teby i udał się do Enchelejów, walczących z Ilirami. Wyrocznia zapowiedziała im zwycięstwo, jeśli małżonkowie obejmą dowództwo. Po wygranej wojnie Kadmos został władcą i miał doczekać się jeszcze syna Illyriosa.
Ostatnim wydarzeniem jego mitycznej biografii była przemiana obojga małżonków w węże. Jedna z wersji opowieści mówi, że Zeus przeniósł ich następnie na Pola Elizejskie.
Kadmos pozostał bohaterem stojącym między różnymi światami. Pochodził z Fenicji, założył grecką Kadmeję, połączył swoją rodzinę z bogami, a według jednej z wersji mitu życie zakończył w Ilirii, na ziemiach położonych na północny zachód od Grecji. Jego legenda nie dowodzi istnienia konkretnego fenickiego księcia, lecz pokazuje, jak starożytni tłumaczyli początki miast, dynastii i wynalazków przez opowieści o podróżnikach przekraczających granice kultur.