Śmierć Leonidasa nie oznaczała końca walki o spartańskiego króla. Herodot przekazuje, że Grecy i Persowie stoczyli zaciekły bój o jego ciało, a Lacedemończycy kilkakrotnie zmusili przeciwnika do odwrotu. Zwłoki ostatecznie dostały się jednak w ręce zwycięzców. To, co wydarzyło się później, należało do najbardziej brutalnych epizodów bitwy pod Termopilami.
Spartanie odbili ciało Leonidasa
Leonidas zginął w 480 roku p.n.e. podczas ostatniej fazy bitwy pod Termopilami. Sytuacja obrońców była wówczas przesądzona. Oddział Persów dowodzony przez Hydarnesa, któremu Efialtes wskazał górską drogę pozwalającą ominąć greckie pozycje, schodził na tyły obrońców.
Herodot opisuje, że wielu Greków miało już połamane włócznie i walczyło mieczami. Właśnie podczas tych zmagań poległ Leonidas. Śmierć króla nie spowodowała jednak natychmiastowego przejęcia jego zwłok przez Persów.
Rozpoczęła się osobna walka o ciało dowódcy. Według Herodota Lacedemończykom udało się je odciągnąć, a w czasie starcia czterokrotnie zmusili przeciwników do odwrotu. Dopiero nadejście perskich sił od strony górskiej ścieżki zmieniło sytuację. Większość pozostałych obrońców wycofała się na wzgórze w obrębie przełęczy; Herodot zaznacza przy tym, że wyjątkiem byli Tebanie.
Grecy bronili się tam do końca. Persowie otoczyli ich i zasypywali pociskami. Wraz z ostatecznym upadkiem obrony ciało Leonidasa znalazło się w rękach zwycięzców. Postać spartańskiego króla i wydarzenia poprzedzające jego ostatnią bitwę opisujemy szerzej w materiale o Leonidasie i jego panowaniu w Sparcie.
Kserkses nakazał odciąć mu głowę
Herodot pozostawił również relację o tym, co Kserkses zrobił po zakończeniu walk. Perski władca miał obejrzeć pole bitwy i dowiedzieć się, które zwłoki należały do Leonidasa. Następnie rozkazał odciąć królowi głowę i wystawić jego ciało na palu. Nie jest to późniejsza legenda związana z Termopilami, lecz informacja znajdująca się bezpośrednio w Dziejach Herodota.
Sam historyk uznał takie potraktowanie poległego za wyjątkowe. Interpretował decyzję Kserksesa jako przejaw szczególnie silnego gniewu wobec Leonidasa. Jednocześnie zaznaczał, że Persowie mieli zwykle darzyć szacunkiem przeciwników, którzy wykazali się odwagą.
Tę część jego relacji trzeba jednak rozdzielić na informację przekazaną przez autora i jego własną interpretację. Herodot opisuje rozkaz dotyczący ciała Leonidasa, ale nie dysponujemy niezależnym źródłem pozwalającym ustalić, czym dokładnie kierował się Kserkses. Więcej o perskim władcy i jego wyprawie przeciw Grecji piszemy w artykule o tym, kim był Kserkses i czego dokonał.
Zemsta za Leonidasa powróciła pod Platejami
Historia zbezczeszczenia ciała króla pojawia się u Herodota ponownie przy opisie bitwy pod Platejami w 479 roku p.n.e. Grecy pokonali tam armię perską, a w walce zginął jej dowódca Mardoniusz. Po bitwie Lampon z Eginy miał zaproponować spartańskiemu wodzowi Pausaniaszowi, aby potraktował ciało Mardoniusza podobnie jak wcześniej potraktowano zwłoki Leonidasa. Miała to być zemsta za los króla spod Termopil.
Pausaniasz zdecydowanie odmówił. Według Herodota uznał podobne postępowanie wobec poległego za niegodne Greków. W jego odpowiedzi zwycięstwo nad Persami było już wystarczającą odpłatą za wydarzenia spod Termopil.
Epizod pokazuje, że los zwłok Leonidasa nie funkcjonował w dziele Herodota jako przypadkowy szczegół. Powrócił w narracji o późniejszym zwycięstwie nad Persami i został przedstawiony jako czyn, którego Grecy nie powinni naśladować nawet wobec pokonanego przeciwnika.
Herodot nie napisał, co później stało się ze szczątkami
Na tym kończy się stosunkowo dobrze udokumentowana część historii. Herodot opisuje śmierć Leonidasa, walkę o jego ciało oraz rozkaz Kserksesa, lecz nie wyjaśnia, co stało się ze szczątkami po zakończeniu perskiej kampanii. Nie wiemy z jego dzieła, kto miał je później odnaleźć, kiedy do tego doszło ani w jakim były stanie.
Historyk wspomina natomiast o kamiennym lwie postawionym ku czci Leonidasa w miejscu związanym z ostatnim oporem obrońców Termopil. Nie ma jednak podstaw, aby uznawać ten monument za potwierdzony grób króla. Było to upamiętnienie. O samym sposobie walki Greków podczas bitwy szerzej piszemy w materiale o hoplitach i greckiej falandze.
Kości Leonidasa miały wrócić do Sparty
Znacznie późniejszą historię przekazał Pauzaniasz, grecki autor żyjący w II wieku n.e., czyli ponad sześć stuleci po bitwie pod Termopilami. Opisując Spartę, wspomniał o dwóch grobach znajdujących się naprzeciwko teatru. Jeden przypisywano Pausaniaszowi, dowódcy spod Platejów, a drugi Leonidasowi.
Pauzaniasz zanotował również, że kości Leonidasa sprowadzono z Termopil do Sparty czterdzieści lat po bitwie. Przy obu grobach każdego roku wygłaszano mowy i organizowano zawody, w których mogli uczestniczyć wyłącznie Spartanie. W pobliżu znajdowała się też stela z imionami oraz imionami ojców ludzi, którzy walczyli przeciw Persom pod Termopilami.
Ta relacja jest niezwykle interesująca, ale nie można traktować jej na równi z opisem Herodota dotyczącym wydarzeń bezpośrednio po bitwie. Pauzaniasz pisał setki lat później i przekazywał tradycję istniejącą w jego czasach.
„Czterdzieści lat” tworzy problem chronologiczny
W przekazie Pauzaniasza znajduje się poważna trudność. Autor przypisuje sprowadzenie kości Leonidasa Pausaniaszowi. Jeżeli chodzi o słynnego dowódcę spod Platejów, podana przez niego chronologia nie może się zgadzać. Pausaniasz, zwycięzca spod Platejów, zmarł wiele lat przed momentem, który wynikałby z dosłownego odliczenia czterdziestu lat od bitwy pod Termopilami. Czterdzieści lat po 480 roku p.n.e. prowadziłoby bowiem do około 440 roku p.n.e.
Badacze proponowali różne wyjaśnienia tej sprzeczności. Rozważano między innymi błąd w przekazanej liczbie lat albo zniekształcenie fragmentu dotyczącego osoby odpowiedzialnej za sprowadzenie szczątków. Pojawiały się również propozycje innych odczytań liczby podanej w zachowanym tekście.
Nie ma dziś sposobu, aby z pełną pewnością rozstrzygnąć tę kwestię. Możemy natomiast stwierdzić, że w czasach Pauzaniasza w Sparcie istniało miejsce uznawane za grób Leonidasa i funkcjonowała tradycja mówiąca o przeniesieniu jego kości z Termopil. Nie możemy jednak potwierdzić, że w tym miejscu rzeczywiście spoczywały autentyczne szczątki króla poległego ponad sześć stuleci wcześniej.
Najpewniejszą część historii znamy dzięki Herodotowi
Los Leonidasa bezpośrednio po śmierci można odtworzyć znacznie dokładniej niż późniejsze dzieje jego szczątków. Król poległ podczas walki, jego ludzie stoczyli z Persami bój o ciało i przez pewien czas zdołali je utrzymać. Po ostatecznej klęsce Greków zwłoki dostały się jednak w ręce przeciwnika.
Herodot przekazuje, że Kserkses nakazał następnie odciąć Leonidasowi głowę i wystawić jego ciało. Zbezczeszczenie króla pamiętano jeszcze w kontekście bitwy pod Platejami, gdzie Pausaniasz odrzucił pomysł podobnego potraktowania zwłok Mardoniusza.
Dalsza historia jest znacznie mniej pewna. Dopiero wiele stuleci później Pauzaniasz pisał o grobie Leonidasa w Sparcie i tradycji mówiącej o sprowadzeniu tam jego kości. Możemy więc stwierdzić, że starożytni Spartanie czcili w swoim mieście miejsce uznawane za grób króla poległego pod Termopilami. Czy rzeczywiście spoczywały tam szczątki Leonidasa, tego zachowane źródła nie pozwalają już rozstrzygnąć.
Źródła
Herodot, Dzieje, ks. VII, 224–225 – śmierć Leonidasa, walka Lacedemończyków z Persami o jego ciało, czterokrotne odparcie przeciwnika oraz ostatnia faza obrony Termopil.
Herodot, Dzieje, ks. VII, 238 – rozkaz Kserksesa dotyczący odcięcia głowy Leonidasa i pośmiertnego wystawienia jego ciała oraz komentarz autora dotyczący stosunku Persów do odważnych przeciwników.
Herodot, Dzieje, ks. IX, 78–79 – rozmowa Lampona z Pausaniaszem po bitwie pod Platejami oraz odmowa zbezczeszczenia zwłok Mardoniusza w odwecie za potraktowanie Leonidasa.
Pauzaniasz, Wędrówka po Helladzie, ks. III, 14, 1 – opis grobów Leonidasa i Pausaniasza w Sparcie, corocznych uroczystości oraz tradycji dotyczącej sprowadzenia kości Leonidasa z Termopil.
How W.W., Wells J., A Commentary on Herodotus, t. II, Clarendon Press, Oxford 1912 – komentarz historyczny i filologiczny do ksiąg V–IX Dziejów Herodota.
Cartledge P., Thermopylae: The Battle That Changed the World, The Overlook Press, New York 2006 – współczesne opracowanie dotyczące bitwy pod Termopilami, Leonidasa oraz późniejszej pamięci o wydarzeniach z 480 roku p.n.e.
Thompson M., Sparta’s Monumental Agenda: The Celebratory and Commemorative Monuments of Archaic and Classical Sparta, rozprawa doktorska, University of Nottingham, 2022 – analiza spartańskich miejsc pamięci oraz problemów związanych z przekazem o późniejszym grobie Leonidasa i przeniesieniu jego szczątków.